Thea Larsen var født på Bokn i 11.08.1847 og døde 7.8 1934 i Haugesund, 86 år gammel. Da hadde hun levd nesten hele sitt liv i Haugesund, og var en kjent og respektert dame i byen. Hun arbeidet både som lærerinne, bokhandler, musikkhandler, postkortprodusent, og ikke minst, -hun var en dyktig amatørfotograf.
Hun var datter av skipsreder og sildesalter Mons Larsen (f. 1813-1887) og Cecilie Asbjørnsdotter Larsen (f. 1824), som hadde åtte jenter og to gutter. Ifølge en nekrolog i Haugesund Dagblad i 1934, skal hun ha flyttet hjemmefra allerede 13 år gammel. Men hun ble konfirmert på Bokn 2. november 1862, og det er mer sannsynlig at hun flyttet til Haugesund rett etter konfirmasjonen, 15 år gammel.
Portrett av Thea Larsen. Dette kan være Thea Larsen som konfirmant i 1862. Ukjent fotograf. MHB-F.010415, Karmsund folkemuseums fotosamling.
I folketellingen for 1865 er Thea, eller Ingeborg Dorothea som hun egentlig het, oppført med bosted i Haugesund, adresse Fastlandet 6, hos sin søster Anna (1840-1914), som hadde giftet seg med kjøpmann Peder Amlie. Thea var da 18 år gammel. Det er mulig Thea bodde hos sin søster helt fra hun kom flyttende til byen.
Fru Cecilie Asbjørnsdatter Larsen Kro, med sine døtre. Sittende foran fra venstre: Anna (1840 – 1914), g.m. Peder Amlie i Haugesund. Cecilie Larsen (1812 – 1881). Marie (1838-1950), g.m. Arenth Anda. Stående bak fra venstre: Cecilie, Karen, Thea, Laura (1855-1877) g.m. Arne Lothe i Haugesund og Alida. The Larsen bor sannsynligvis ennå hjemme på denne tiden, og fotografiet må ha vært tatt før hun konfirmerte seg i 1862. Ukjent fotograf, MHB-F.010409,Karmsund folkemuseums fotosamling.
Det er ikke mulig å finne Thea i folketellingen for 1875. Hun kan på denne tiden ha tatt utdanning og arbeidet som lærerinne, i Haugesund eller et annet sted. I 1888 var hun i alle fall i byen igjen, ansatt som lærerinne på Haugesund høyere middelskole. Hun ble fotografert sammen med resten av lærerpersonalet i juni 1888.
Lærerpersonalet ved middelskolen fotografert i juni 1988. Bakerste rekke f. v: frk. Thea Larsen, Torger Strømme, Børge C. Nielsen (senere Mosgren), John Kvaale, J. L. Aubert, Johannes Nielsen (senere Mosgren) og John A. Døsseland. Foran f.v: frk. Erna Eide, frk. Anna Halvorsen, Lauritz Halvorsen (skolebestyrer), frk. Martha de Seue og frk. Martha Nymann. Fotograf: Peder Amlie jr. Karmsund folkemuseums fotosamling MHB-F.002503.
Thea Larsen forlot læreryrket og gikk etter hvert over til å arbeide i S. Lothes bokhandel. I 1890-årene etablerte hun et eget forlag – Thea Larsens forlag. Der utga hun blant annet prekener holdt av Jacob Kielland. I 1893 ble det i kommisjon hos Thea Larsen utgitt en bok med tittelen «To Modforedrag mot «Fritænkeriet». Foranlediget ved Kristofer Jansons Lære».
I mindre byer var det en gammel regel at det var byens bokhandlere som tok seg av formidlingene og arrangementene når det ble avholdt konserter eller teaterforestillinger. Bokhandler S. Lothe arrangerte det meste av teaterforestillingenes billettsalg og arrangement på slutten av 1800-tallet. Da Thea Larsen rundt 1900 etablerte en egen musikkforretning og konsertbyrå i Strandgt. 156, hadde hun mange ben å stå på.
Postkortprodusent
Thea Larsen var en av de første postkortprodusentene i Haugesund, etter at Postvesenet i Norge i 1905 tillot at adresse og tekst ble publisert på samme side av et postkort. Karmsund folkemuseum har 150 glassplater etter henne fra perioden 1890-1920. Samlingen inneholder både landskapsbilder og byprospekt, og mange er typiske postkortmotiver fra denne perioden. Under Kong Haakon og Dronning Mauds kroningsferd i 1906, fotograferte Thea Larsen både i Stavanger, Haugesund og Bergen. Målet hennes har nok vært å produsere postkort fra denne store begivenheten. Tittelen «Kongebesøket» og Eneberettiget Th. L. 1906» på en glassplate med motiv fra Haugesund, tyder på det.
Under kongebesøket i 1906 var Thea Larsen i Torggaten og fotograferte da kongeskipet la til. Kan hun ha stått i kjøpmann Peder Amlies hus i Torggt. 3? Dette er et eksempel på et motiv som ble trykket som postkort. På glassplaten er det skrevet «Kongebesøget.»t «Eneberettiget Th. L. 1906». Fotograf: Thea Larsen MHB-F.007862, Karmsund folkemuseums fotosamling.
Det var postkortproduksjonen til hjemmemarkedet som dominerte på denne tiden. Postkortene ble brukt som jule- nyttårs- og påskehilsener, både lokalt og til slekt og venner i USA. I byene fikk kjente bygninger, kirkene, gater og torg egne kort (Risa 2011). Thea Larsen fotograferte blant annet Vår Frelsers kirke i Haugesund og flere andre kirker i regionen.
På denne glassplaten har Thea Larsen påført tittel og signatur. Det er usikkert om hun har brukt akkurat dette bildet til postkortproduksjon, men motivet var i alle fall vanlig. Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.007847, Karmsund folkemuseums fotosamling.
Nasjonalromantiske fotografier
Som andre landskapsfotografer rundt 1900, komponerte hun fotografiene sine i en nasjonalromantisk tradisjon, og søkte tydelig spesielle utsiktspunkt og stemninger i mange av bildene sine. Nasjonalromantikkens verdiladning av den norske naturen utgjorde en forutsetning for fotografenes tematisering av landskapet (Erlandsen 2000). På samme måte som kunstnerne brukte spesielle bildemessige grep og utforminger for å understreke elementer i naturen, brukte flere fotografer de samme grepene når de tematiserte landskapet. Dette er tydelig i en del av Thea Larsens fotografier, der storheten og dramatikken i naturen framheves.
Her er det benyttet høydeformat for å framheve den ville fossen og elven. Slike utsnitt var vanlige i landskapsfotograferingen. Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.007839, Karmsund folkemuseums fotosamling.
Thea Larsen fotograferte også mye som privatperson. I fotografiene hennes ser vi blant annet hvordan borgerskapet i Haugesund tok i bruk naturen som en fritidsarena. De private bildene hennes viser også ofte en intimitet som ikke var vanlig å gjengi på denne tiden. Menneskene på bildene slapper av foran kameraet, og Thea Larsen har fanget opp øyeblikk og situasjoner som er unike kilder for ettertiden. Hun fotograferte for det meste lokalt, i Haugesund, men og på reiser, blant annet i høyfjellet. Det er både kyst- og fjelllandskap i samlingen etter henne, og motiver både med og uten mennesker.
Utflukt og rast i byheiene i Haugesund, rundt 1900. I bakgrunnen sees Krokavatnet. Området var et populært utfluktsmål på denne tiden. Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.007796, Karmsund folkemuseums fotosamling.Tre damer på tur i høyfjellet. Sannsynligvis er motivet fra et fjellparti i nærheten av Røldal eller Haukeli. Damene slapper av i lyngen, og en av dem ser også ut til å ha sovnet, med avisen liggende over seg.Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.007809, Karmsund folkemuseums fotosamling.
Landskapsfotografiet og piktorialismen
Thea Larsen var amatørfotograf, men hadde et blikk for gode komposisjoner. Mange av hennes landskapsbilder kan sees som en del av den fotografiske retningen som ble kalt piktorialismen. Det var en retning som søkte å heve fotografiet til kunst ved å få det til å ligne mest mulig på maleri. Stemningsbilder der menneskene sitter med ryggen til fotografen og oppslukt i naturen reflekterer den romantiske og estetiske meditative relasjonen til landskapet (Larsen og Lien 2006). De to bildene nedenfor er eksempel på komposisjoner innen denne retningen.
En mann sitter med ryggen til fotografen og skuer utover mot Vibrandsøy, vest for Haugesund. Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.003007, Karmsund folkemuseums fotosamling.Kvinnene sitter med ryggen til fotografen og ser ut på havet og seilskuten som passerer. Stedet er Kvalen, like nord for Haugesund, og de sitter like ved den gamle fyrlykten. Det er ingen tvil om fotografens komposisjon, med kvinnene og seilskuten som sentrale element i bildet. Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.003021, Karmsund folkemuseums fotosamling.
Gjennombruddet for piktorialsimen i Norge ble i stor grad synonymt med gjennombruddet for fotografi som eget kunstnerisk uttrykksmiddel. Flere av bildene til Thea Larsen er landskapsbilder uten mennesker, og hennes stemningsfulle utsnitt av landskapet antyder en mer kunstnerisk retning enn den rent dokumentære sjangeren.
Stemningsbilde med Røldalsvatnet i bakgrunnen. Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.007828, Karmsund folkemuseums fotosamling.Et tjern med vannliljer og myrull.Fotograf: Thea Larsen, MHB-F.007821, Karmsund folkemuseums fotosamling.
Litteratur:
Dybdahl-Henriksen, H., 1952: Sang og musikkliv i Haugesund 1867-1945 Bind II. Haugesund.
Ekeberg, Jonas og Harald Østgaard Lund (red.), 2008: 80 millioner bilder. Norsk kulturhistorisk fotografi 1855-2005. Oslo
Erlandsen, Roger, 2000: Pas nu paa! Nu tar jeg fra Hullet! Om fotografiens første hundre år i Norge – 1839-1940. Våle.
Risa, Lisabet, 2011: Fotografihistoria – sett frå Rogaland. Stavanger.
Larsen, Peter & Sigrid Lien 2007: Norsk fotohistorie.Frå daguerreotypi til digitalisering. Oslo.
Jonas og Karen Wiig på Vik i Klepp fekk åtte barn mellom 1853 og 1873. Dei var ein vanleg familie på ein av dei store sjøgardane i Klepp. Men det var noko uvanleg med barneflokken deira. Fire av dei, ein son og tre døtre, vart engasjerte i eit nytt yrke mot slutten av 1800-talet, eit byyrke som var temmeleg framant for folk på Jæren då. To av dei vart nemleg fotografar, og to vart fotografmedhjelparar.
I denne artikkelen skal me konsentrera oss om Hanna Pauline eller Pauline Wiig (1863-1926) og presentera nokre av fotografia hennar. Men for å læra Pauline å kjenna, må me også fortelja om dei tre andre søskena. Alle fire samarbeidde og var nært knytte til kvarandre gjennom livet.
Pauline Wiig fotograferte seg hos svogeren i Kristiansand, truleg i 1885, året etter at søstera Anna gifta seg og flytte dit. Informasjonen på kartongen viser til atelieret far og farbror til Carl Forsberg jr. dreiv i lag, og som Carl jr. overtok. Foto: «Carl Forsberg & Co, Henrik Wergelands Gade 27, Christiansand». Privat eige.Pauline Wiig fotograferte seg hos svogeren i Kristiansand, truleg i 1885, året etter at søstera Anna gifta seg og flytte dit. Informasjonen på kartongen viser til atelieret far og farbror til Carl Forsberg jr. dreiv i lag, og som Carl jr. overtok. Foto: «Carl Forsberg & Co, Henrik Wergelands Gade 27, Christiansand». Privat eige.
Anna (1857-1917) var det tredje barnet i familien og den eldste av dei fire. Ho gifta seg med fotograf Carl Forsberg jr. i Kristiansand og flytte dit. Pauline var nest eldst av dei fire. Ho praktiserte som fotograf på Sandnes og på Bryne. Henrik (1870–1929) var den nest yngste i søskenflokken. Han etablerte atelierfirma på Sandnes og hadde fleire år filial i Grimstad og på Bryne. Anna Berte Kirstine (1873–1931), Kirstine, som ho heitte til dagleg, var den yngste i søskenflokken. Ho var etter tur fotografassistent hos dei andre tre.
Var det storesøster Anna som starta det heile?
Den 6. mars 1884 gifta eldste søstera Anna seg med Nikolai Carl August Forsberg jr. Kyrkjeboka for Klepp prestegjeld opplyser at han var fødd i Ålesund, at han budde i Kristiansand, og at han var fotograf der. Det finst ingen yrkesopplysning for Anna. Kyrkjeboka opplyser berre at ho budde heime på Vik då ho gifta seg. Det gjorde ho også tidlegare. Då det var folketeljing i 1875, budde 18 år gamle Anna heime saman med resten av søskena.
Det var fleire fotografar i Forsberg-familien. Det nasjonale fotografregisteret viser at far og farbror til brudgommen etablerte seg med felles firma i Kristiansand frå om lag 1865. Carl jr. overtok atelierfirmaet. Dei to eldste var også forretningsmenn. Carl Johan Forsberg (1826 – 1901), far til Carl jr., var fotograf, kjøpmann og hummereksportør. Farbroren Adolph Edvard Forsberg (1831 – 1877) var fotograf, kjøpmann og urmakar.
Ein bankkonkurs i Kristiansand ikkje lenge etter 1900 førte til at Carl jr. og Anna miste huset sitt. Dei flytte då til Flekkefjord. Forsberg var fotograf i Flekkefjord, kanskje like fram til Anna døydde der i 1917. Som enkjemann flytta han til Stavanger der dei to sønene hadde etablert seg.
I ettertid kan me spørja oss kor Anna møtte fotograf Forsberg, og om det var ho og ektemannen som inviterte dei yngre søskena hennar til Kristiansand etter kvart som dei vart vaksne. Slektningane som bur på Vik i dag, har ikkje funne svar på kva som gjorde at søskena engasjerte seg i dette nye yrket. Det er ikkje bevart brev, dagbøker eller anna skriftleg materiale etter dei i heimen på Vik. Ein teori er at det kan ha vore forretningskontakt mellom Jonas Wiig og Forsberg-mennene, til eksempel innan kjøp og sal av hummar. Carl Forsberg jr. kan ha kome i kontakt med familien Wiig gjennom handel.
Pauline fotograferte seg fleire gonger i atelieret til svogeren. Dette portrettet er frå 1890-åra. Kanskje budde ho i Kristiansand i ein lengre periode før ho og broren Henrik flytte til Sandnes ikkje lenge før 1898. Foto: «Forsberg jr. Christiansand». Privat eige.
Familiane i Kristiansand og i Klepp sende naturleg nok ofte brev til kvarandre. Det var den måten ein kommuniserte på før telefonen var vanleg i heimane. Men om breva ikkje finst lenger, er det i alle fall mange eldre portrettfotografi i heimen på Vik, både mange enkle portrett og tre store album. Bilda viser at det var eit nært samband mellom Anna og familien hennar i Kristiansand og foreldre og søsken heime på Jæren. Det er mange portrett frå atelieret til Forsberg-familien, både av Anna og barna hennar, fleire portrett av far til Anna og av søstrene Pauline og Kristine. Jonas Wiig må med andre ord ha besøkt dottera i Kristiansand fleire gonger. Men desse portretta frå Forsberg-atelieret kan ikkje gje svar på kor Anna møtte ektemannen sin, og på kva som var bakgrunnen for at Wiig-søskena engasjerte seg i fotograf-yrket.
Frå Kristiansand til Sandnes
Då det var folketeljing i 1900, budde yngste søstera Kristine hos Anna og familien hennar i Tollbodgt. 8 i Kristiansand. Der var det både våningshus og atelier. Yrket hennar var då ”Retourcheerske”. Kristine arbeidde med andre ord som negativ-retusjør hos svogeren.
Pauline og Henrik budde på Sandnes i 1900. Henrik hadde bygd stort hus med fotografatelier i Storgata, tvers overfor den nye Sandnes kirke. Pauline budde hos han og var ”Retusjerinde”, som søstera var hos svoger Forsberg i Kristiansand. Søskenparet Wiig hadde også hushjelp, ei ung jente frå Klepp.
Henrik Wiig vart den første kjende fotografen som etablerte seg fast på Sandnes. Det nasjonale fotografregisteret opplyser at han tok til som fotograf i Farsund, at han arbeidde hos fotografar i Kristiansand etterpå, før han bygde hus og atelier på Sandnes. Det er fleire usikre trådar her. Det mest sannsynlege er at han gjekk i lære hos svogeren i Kristiansand og budde hos han til han flytte og opna atelieret sitt på Sandnes i februar 1898 saman med søstera Pauline.
Avisannonsar er til lite hjelp når det gjeld Henrik Wiig. Han var ikkje mellom dei fotografane som brukte avisene flittig på den tida. Den første, kjende annonsen stod i Stavanger Avis 11. februar 1898:”Sandnæs. Undertegnede aabner i dag 7de ds sit nye tidsmæssige fotografiske Atelier.Hurtig Expedition! Billige Priser! Sandnæs 7de Februar 1898. Obs. Ligeoverfor Kirken. H. Wiig”(sitat slutt).I 1902 averterte han med”Filial Thime St. (Sommermaanederne)”(sitat slutt).
Pauline arbeidde hos broren og styrte filialatelieret på Thime st., eller Bryne som namnet vart sidan. Kristine flytta også tilbake til Jæren, men me veit ikkje når. Kanskje gjekk ikkje forretninga på Sandnes så godt, eller så var Henrik rastlaus. I 1906 eller tidlegare leigde han eit fotografatelier i Grimstad. Då hadde han gifta seg med Helga frå Kristiansand. Folketeljinga 1910 opplyser at dei fekk tre barn i Grimstad i 1904, 1906 og 1908. Wiig var fotograf i Grimstad til andre overtok atelieret der i 1911. Då flytta han heim til Sandnes att.
Henrik Wiig opna filialatelier på Bryne i 1902 men hadde bare ope i sommarmånadane dei første åra. Søstera Pauline var filialstyrar. Det er ikkje kjent om det var ho eller broren som komponerte dette spesielle Nyttårskortet frå Jærens Uldvarefabrikker på Bryne. I 1906–1907 budde i alle fall Henrik i Grimstad. Pauline styrte firmaet på Sandnes og filialen på Bryne med god hjelp frå søstera Kristine. Dette fint komponerte bedriftskortet med motiv frå stasjonsbyen Bryne var uvanleg for si tid. På dette området var Wiig tidleg ute med eit nytt produkt mynta på næringslivet. Foto: Fotofirma Henrik Wiig. Fotoarkivet Hå folkebibliotek/Statsarkivet i Stavanger.
Folketeljinga 1910 viser også at søstrene Pauline og Kirstine styrte heime i Storgata på Sandnes, og at Pauline var fotograf. Dei hadde hushjelp. Elna Forsberg, dotter til storesøster Anna, budde også i familien. Pauline var med andre ord fotograf på Sandnes frå før 1904 til etter 1910, medan broren budde i Grimstad. I 1907 fekk ho konkurranse. Jakob T. Øglænd vart den første Sandnes-mannen som opna atelier i heimbyen sin. Øglænd hadde atelier i Stavanger frå 1894. I 1907 flytte han heim. På same tida opna han filial på Nærbø.
Det er usikkert korleis arbeidsfordelinga vart mellom Pauline og broren etter at han flytte tilbake til Sandnes med familien sin i 1911. Det var ikkje uvanleg på den tida at søstre ”forsvann” bak namnet til ein bror. Inga Sofie Torjusen i Egersund er eit godt eksempel på dette. Ho fotograferte for broren, Erik Hadland Torjusen på same tida som Pauline styrte firmaet på Sandnes for bror sin. Men det finst også eksempel på det motsette. Fotograf Margit Petersen i Haugesund hadde i alle år broren som medhjelpar i firmaet sitt. Han tok seg særleg av oppdragsfotografering ute medan søstera fotograferte i atelieret. Det ser ut for at kvinnene fotograferte inne medan menn tok oppdraga ute. Dette var for så vidt ei naturleg arbeidsdeling, både før bilane si tid, og dei første åra etter at bilane kom til fylket vårt. Kvinnene var ikkje mellom dei første som fekk sertifikat og eigen bil.
Frå filialstyrar til fotograf på Bryne
I juni 1910 averterte fotofirma H. Wiig at atelieret på Thime st. eller Bryne var ope kvar lørdag. I 1914 kjøpte Pauline tomt ved jernbanestasjonen på Bryne og bygde ein stor villa der med atelier i eigen bygning i hagen. Så langt me kan sjå av firmaregisteret til Sorenskrivaren i Jæren, etablerte ikkje Pauline eige firma på Bryne. Ho praktiserte i alle fall som fotograf der med søstera Kristine som retusjør og medhjelpar. Atelieret kan ha vore filial under broren sitt atelier på Sandnes. På den andre sida opererte Pauline frå rundt 1914 med eige namn på fotokartongane (sjå ill. 4). Den velkledde «Frøken Wiig» var ein kjend person i Bryne-gatene.
Dei første fotokartongane med namnet til Pauline Wiig dukka opp ikkje lenge etter at ho kjøpte tomt på Bryne i 1914 og bygde eige bolighus med atelier i hagen. Søstrene Elen (f. 1890) t.v. og Inger (f. 1888) Aarsland frå Årsland fotograferte seg hos Pauline ein gong før 1918. Bordet med blomsterkorga fekk ei sentral plassering mellom kvinnene. Foto: Pauline Wiig. Privat samling. Statsarkivet i Stavanger.
Pauline Wiig døydde i heimen på Bryne og vart gravlagd frå heimkyrkja på Orre i 1926. Søstera overtok eigedomen som testamentarisk gåve. Ho hadde då gifta seg i Stavanger, men døydde ikkje så mange år etterpå. Brorsonen Jonas Wiig heldt fram med fotografering på Bryne nokre dagar i veka. Han arbeidde hos faren på Sandnes og overtok atelieret der då faren døydde i 1930.
Då Pauline vart fødd 20. februar 1863, var dette rett før den nye loven kom 11. april same året som gjorde vaksne, ugifte kvinner myndige. Den tilsvarande loven for gifte kvinner kom først den 29. juni 1888, men var ikkje aktuell for Pauline. Ho gifta seg ikkje. Pauline fekk og oppleva at det vart full borgarleg likestilling mellom menn og kvinner då allmenn stemmerett vart innført i 1913. Det er ikkje kjent om Pauline brukte stemmeretten sin.
Den fotografiske arven etter Pauline Wiig
Det er ikkje bevart negativarkiv etter Henrik og Pauline Wiig, heller ikkje skriftlege kjelder som kundeprotokollar eller brev. Både privatpersonar, museum og arkivinstitusjonar har positivmateriale etter dei. Det finst både visittkortportrett og fleire typar oppdragsfotografi i private arkiv og samlingar. Men det bevarte materialet er spreidd. Derfor er det vanskeleg å danna seg eit bilde av Pauline Wiig som fotograf. Fotograferte ho, og dekorerte ho kartongane på ein annan måte enn dei mannlege kollegaene sine?
Fotofirma Wiig hadde fleire faste oppdrag, ikkje minst elev- eller kandidatbilde frå fagskular i distriktet, som meieriskular, landbruksskular, husmorskular og frå hagebruksskulen på Sandved i Høyland. Montasjebilda hadde høg kvalitet og merka seg ut. Måten fotografia vart dekorert på, i dette tilfellet med blomar, bladranker, hagereiskapar og ei bikube, kan tyda på at det var ei kvinne som produserte desse to frå 1907 og 1908. Foto: Fotofirma Henrik Wiig. Jærmuseet.Fotofirma Wiig hadde fleire faste oppdrag, ikkje minst elev- eller kandidatbilde frå fagskular i distriktet, som meieriskular, landbruksskular, husmorskular og frå hagebruksskulen på Sandved i Høyland. Montasjebilda hadde høg kvalitet og merka seg ut. Måten fotografia vart dekorert på, i dette tilfellet med blomar, bladranker, hagereiskapar og ei bikube, kan tyda på at det var ei kvinne som produserte desse to frå 1907 og 1908. Foto: Fotofirma Henrik Wiig. Jærmuseet.
Me kan også undrast på om menn på den tida helst ikkje ønskte å verta fotografert av ei kvinne. Påfallande mange av dei bevarte portretta etter Pauline Wiig viser i alle fall kvinner. Bevarte visittkortportrett frå åra mellom 1905–1915 viser at Pauline Wiig var dyktig når det galdt motivkomposisjon (sjå ill. 7, 8 og 9). Portretta hennar og portretta til Stavanger-fotografen Carl Kørner frå same perioden liknar kvarandre i så måte, også i bruk av ateliereffektar. Kørner var ein kjend fotograf, også nasjonalt.
Tidleg på 1900-talet leverte fotografane fleire portrettypar, mellom anna konfirmantbilde. Det kan sjå ut for at mange konfirmantjenter frå Jæren fotograferte seg hos Pauline Wiig.
Var det ei kvinnehand bak dette fint komponerte portrettet av Tabitta P. G. Haarr (1887 – 1913) frå rundt 1907? Fotokartongen viser at Wiig hadde filial på Bryne. Foto: Fotofirma H. Wiig. Privat samling. Statsarkivet i Stavanger.Unge kvinner var flittige gjester hos fotografen dei åra visittkortportretta var mote. Dei bytta portrett seg i mellom og hadde fine album som gjerne låg sentralt på bordet i bestestova. Desse fungerte som den tids ”facebook”. Det kan sjå ut for at kvinnene gjerne oppsøkte kvinnelege fotografar. Her er søstrene Rakel (f. 1901) t.v. og Maria (f. 1899) Malmin frå Sandnes saman med mostera, Rakel Haarr (f. 1887) frå Hårr. Foto: Fotofirma H. Wiig. Privat samling. Statsarkivet i Stavanger.Tidleg på 1900-talet vart det populært med konfirmantbilde. Både jenter og gutar reiste til fotografen. Maren Elisabeth M. Haarr (1896–1915) frå Hårr fotograferte seg hos Pauline Wiig. Dette fint komponerte konfirmantbildet er frå 1908. Bordet med bok og bilde i glas og ramme var ikkje tilfeldig plassert i atelieret. Bakteppet med port, portstolpar og steinmur hadde kanskje ei overført tyding som symbol på overgangen til vaksenlivet for konfirmantane. Foto: Fotofirma H. Wiig. Privat samling. Statsarkivet i Stavanger.
Pauline Wiig fotograferte også elevar eller kandidatar på fagskular i distriktet, både meieriskular, landbruksskular og husmorskular, som til eksempel første kullet ved Sømme husmorskule på Sola i 1912. Montasjebilda har høg kvalitet og merkar seg ut (sjå ill. 5 og 6), også i dag. Elevane ved Jærens Folkehøgskule på Kleppe i Klepp var faste kundar i atelieret til Wiig. Også desse vel kjennelege elevportretta i oval form har høg kvalitet (sjå ill. 10).
Elevane ved Jærens Folkehøgskule på Kleppe i Klepp var faste kundar i atelieret til Wiig tidleg på 1900-talet. Her ser me den seinare forfattaren Torvald Tu som elev ved folkehøgskulen vinteren 1913–1914. Desse elevportretta i oval form er vel kjennelege. Elevane bestilte gjerne både det store montasjebildet med alle elevar og lærarar og fleire enkeltportrett av seg sjølv til bytteobjekt. Foto: Fotofirma H. Wiig. Privat samling. Statsarkivet i Stavanger.
Postkortproduksjonen blomstra etter 1905, både nasjonalt og lokalt. Pauline Wiig produserte ikkje mange kort. Eitt av dei er eit nyttårskort frå den store Bryne-bedrifta Jærens Uldvarefabrikker frå årsskiftet 1906/1907 (sjå ill. 3). Pauline Wiig og broren vart også tilkalla til fotografering av gardstun og bedrifter i Time, Klepp og Hå.
Samla hadde Pauline og Henrik Wiig ein stor produksjon av alle dei fotografitypane som var vanlege dei første tiåra av 1900-talet. I ettertid har Pauline kome i skuggen til broren. Så langt me kan studera det bevarte materialet frå åra hennar som fotograf på Sandnes og på Bryne, står ho fram som ei dyktig fagperson, både som handverkar og som kunstnar.
Kristofa Jansen Grøn arbeidet som fotograf sammen med søsteren Mimmi Jansen rundt 1900 i Haugesund. Firmaet gikk først under navnet «Søstrene Jansen».Søsteren flyttet etter hvert ut av byen, og Kristofa skiftet firmanavn til «Kristofa Jansen Grøn» i 1901. Hun var en av de første fotografene som etablerte seg fast i Haugesund og skal ha hatt sitt virke som fotograf i byen i alle fall fram til 1910.
Kristofa Jansen Grøn var født i Bergen i 1869. Hun giftet seg i 1899, 30 år gammel, med apoteker Andreas Fenger Grøn, som var født i Trondheim i 1841. Andreas Fenger Grøn hadde da allerede bodd noen år i Haugesund sammen med sin tidligere kone, som døde i 1897. Sannsynligvis har han livnært seg som apoteker, for vi vet at han gikk konkurs i 1899. Da Kristofa og Andreas giftet seg i Haugesund 3. juli 1899, står hun oppført som «Fotografistinde» og mannen som «Apoteker». Ut fra disse opplysningene kan vi anta at Kristofa var utlært og hadde arbeidet som fotograf da hun giftet seg. Portrettfotografier av konfirmanter i Haugesund signert Kristofa Jansen allerede i 1897, tyder på at hun hadde etablert firma noen år før giftermålet i 1899.
I folketellingen for 1900, bor Kristofa og Andreas på bruk nr. 10, Sundheim, på Storasund, i Skåre. De leier husvære hos skipsreder Johan Jørgensen, som står som eier av bruket. De har tre barn, to fra hans tidligere ekteskap, på 8 og 9 år, og Honoria, som var født 11. desember 1899. Kristofa står oppført som «Apothekerfrue» og mannen Andreas som «Aphoteker». Hun har altså skiftet tittel fra «Fotografistinde» til «Apothekerfrue» til tross for at mannen Andreas skal være slått konkurs. Dette kan skyldes at hun er relativt nygift og har et lite barn å ta seg av. I 1900 får de et barn til, Sigurd, og 13. oktober 1900 blir dåpen til Honoria og Sigurd bekreftet i Vår Frelsers kirke i Haugesund. Familien står da oppført med adresse Breidablikk i Haugesund.
Men Kristofa fortsatte å fotografere. Vi vet også at mannen Andreas begynte å arbeide som forretningsfører for henne. Søsteren Mimmi Jansen var en del av firmaet «Søstrene Jansen». Det er usikkert når og hvor lenge hun bodde i Haugesund. I folketellingen for 1900 var Mimmi 17 år gammel, og sto oppført med adressen Holdbergsalmending 7a i Bergen, sammen med sine foreldre, Andreas og Krestofa Jansen. Vi kan anta at Mimmi har kommet flyttende til Haugesund i 1900 eller 1901 for å arbeide sammen med Kristofa. En annen mulighet er at søsteren Mimmi har arbeidet sammen med Kristofa i Haugesund før 1899, og så flyttet tilbake til Bergen. I 1901 ble firmanavnet skiftet til Kristofa Jansen Grøn.
I folketellingen for 1910 står Kristofa igjen oppført som «Fotograf» og mannen Andreas som «Forhenværende Apotheker, nu Fotograf». Adressen deres er nå Torvgt. 1b, der de leier en leilighet og fotoatelier i kvistetasjen. Den årlige husleien er oppført med kr 250,- for atelieret og kr. 350,- for leiligheten. Leiligheten og atelieret er i hjemmet til familien Amlie i Torgbakken i Haugesund. Huset var bygget i 1869, og kjøpmann Peder Amlie fra Toten laget dagslysatelier i loftsetasjen. Dette leide han ut til de mange gjestefotografene som besøkte byen i perioden 1870-1900. Han sønn Peder Amlie jr. sto oppført som fotograf i Haugesund i manntallet i 1885, i familiens hus i Torgbakken. Kristofa Jansen Grøn skal ha overtatt atelieret i Amlies hus etter P. Amlie Jr, og det er mulig hun overtok dette allerede rundt 1900.
Kristofa Jansen Grøn var en av svært mange fotografer i byen i årene rundt 1900. Målt etter folketall var Haugesund den byen i Rogaland som hadde flest fotografer i arbeid. Det er verdt å merke seg at hun var tidlig ute med å etablere seg med et fast fotoatelier i Haugesund, og skiller seg dermed ut fra de mange omreisende fotografene. Vi vet ikke noe om hvor hun gikk i lære, men det kan ha vært i Haugesund, hos en av de mange fotografene som opererte i byen i 1890-årene.
Hvis vi ser på landet under ett var forholdsvis mange av de nyetablerte fotografene etter 1900 kvinner.. Økningen i tallet på kvinnelige fotografer var spesielt markant i perioden 1875-1910. I 1875 var det registrert 24 selvstendige kvinnelige fotografer i landet. I 1910 hadde tallet steget til 118. Det kan være flere forklaringer på dette. I Norge ble det i 1860-årene vedtatt lover som siket kvinner retten til å ta lønnet arbeid utenfor hjemmet. Det at fotografi var en ny profesjon gjorde det lettere for kvinner å etablere seg som fotografer. I tillegg ble det forventet at kvinner nærmest fra naturen sin side var estetisk gaverike, noe som ble vurdert som et klart yrkesmessig fortrinn.
Mange av kvinnene som etablerte seg som fotografer var ugifte. Det spesielle med Kristofa var at hun fortsatte som fotograf etter hun giftet seg og fikk barn. Fotografyrket har sannsynligvis betydd mye for henne, samtidig som familien trengte en inntektskilde etter mannens konkurs i 1899. Hun har sikkert vært en dyktig fotograf, og har kunnet hevde seg i sterk konkurranse med andre fotografer i byen. Det er dessverre ikke bevart noe fotoarkiv etter Kristofa Jansen Grøn. I Karmsund folkemuseum sin fotosamling finnes det kun enkeltfotografier. Men vi har bevart et atelier-fotoapparat etter henne, produsert av Heinrich & Poulsen mellom 1880 og 1900. Det ble gitt til museet av Eva Knutsen, datter av fotograf Jenny Trodahl, som gikk i lære hos Kristofa Jansen Grøn.
Konfirmasjonsbilde av Rolf Svensen, f. 30.12.1883. Fotografiet ar antagelig tatt rundt 1898, da Rolf Svensen var 15 år. Det tyder på at Kristofa kan ha etablert seg som fotograf i Haugesund allerede før hun giftet seg, da med firmanavnet Kristofa Jansen. Arkivreferanse: MHB-F.009923.Kristofa Jansen har også fotografert utenfor atelieret. Her er kemner T. Manger og sønnen Thomas Manger fotografert sittende i hagen på eiendommen sin i Haraldsgt. 131. I bakgrunnen ser vi Sørhauggt. 133. Firmanavnet er Kristofa Jansen Grøn og fotografiet kan derfor dateres til etter 1901. Arkivreferanse: MHB-F.002368.Kristofa er en av svært mange fotografer som har foreviget høytidelighetene i 1905. Her er barn og voksne samlet i Torgbakken 17. mai 1905. Tribunen er pyntet og dekorert med norske flagg og ordene «Norge er et frit, selvstændig rige». Firmanavnet i 1905 er Kristofa Jansen Grøn. Arkivreferanse: MHB-F.000336.Her er en gruppe fotografert i atelieret i 17-mai stas. Fotografiet er datert til ca. 1900. Fra venstre: Kaia Hauge, Johannes Haga, Birgitte Enes, Petra Enes, Jens Kyvig, Magnhild Hytten og Sigvald Lie. Fotografiet er signert Søstrene Jansens Eftf. Det er usikkert hva som ligger i dette firmanavnet. Fotografiet kan være tatt av C. W. Monrad, som hadde atelier i Amlies hus 1901-1914. Han skal ha tatt firmanavnet Søstrene Jansens Eftf. En annen mulighet er at Kristofa Jansen Grøn brukte dette firmanavnet i en liten periode før hun skiftet navnet til Kristofa Jansen Grøn. Arkivreferanse: MHB-F.000280.
Litteratur:
Bonge, Susanne 1980: Eldre norske fotografer. Universitetsbiblioteket i Bergen.
Risa, Lisabet 2011: Fotografihistoria – sett frå Rogaland. Wigestrand forlag
Kilder:
Digitalarkivet, folketellinga fra 1900 og 1910.
Notater fra tidl. museumsstyrer Nils Henrik Tuestad, Karmsund folkemuseums arkiv.
Inga Sofie Torjusen (f. 8.12.1861, d. 4.5.1917) var datter av handelsborger Rasmus Torjusen og Berthe Taline Torjusen f. Hadland. Hun hadde 5 søsken: storesøstrene Ingeborg Theodora Hadland Torjusen og Anna Amalie Torjusen, storebroren Erik Hadland Torjusen og lillebrødrene Karl Theodor Torjusen og Randus Tallius Torjusen.
Dette utsnittet viser Inga Sofie Torjusen. Motivet i det ubeskårne fotografiet er familien Torjusen. Fotografiet er naturligvis tatt i atelieret til E. H. Torjusen. Cirka 1885. Foto: E. H. Torjusen, DFF-EHT0076.
Broren Erik ble telegrafist og jobbet flere steder i Norge. Da han flyttet tilbake til Egersund i 1880, opprettet han samtidig «E. H. Torjusen’s fotografisk Atelier Eckersund», senere kalt «E. H. Torjusens fotografiske Forretning», men også «E. H. Torjusen» eller bare «Torjusen».
Fra 1900 var Erik først konstituert telegrafbestyrer, og så fra 1906 ble han fast ansatt som telegrafbestyrer i Egersund. Samtidig var han ordfører for Egersund og etter hvert formann i en rekke foreninger. På denne tiden er det rimelig å anta at Inga Sofie overtok stadig mer og mer av fotografigeskjeften. En slektning av Inga Sofie har uttalt at det alltid var «tante» (dvs. Inga Sofie Torjusen) som utførte mesteparten av arbeidet. Inga Sofie hadde god tid til å jobbe med fotografering, for hun hadde ingen barn og bodde sammen med broren og familien hans. I folketellingene av både 1900 og 1910 står Inga Sofie oppført med bostedsadresse som er lik broren Eriks, i familiehuset i Strandgaten 14 (i dag Strandgaten 31) i Egersund. Yrket hennes er oppført som fotograf. Torjusens fotoatelier lå i hagen bak huset, slik at Inga Sofie med andre ord hadde kort vei til jobb.
Man antar at Inga Sofie utførte mesteparten av arbeidet med atelierfotografering, men siden det finnes få skriftlige kilder fra E. H. Torjusen, og fotografiene kun ble signert med firmanavnet på papirkopiene, er det vanskelig å vite nøyaktig hvilke fotografier som er tatt av henne. Ett av fotografiene kan man likevel vite nokså sikkert at er tatt av henne. Vi ser henne ute av fokus i venstre bildekant mens hun tar bilde av en stor skoleklasse. Hun venter på at kameraet skal fange inn motivet. Hun har nok blitt fanget inn på grunn av motivets størrelse, som har ført til at kameraet måtte settes helt bak i atelieret for å fange inn alt. Når det ble laget papirkopier ble bildet beskåret slik at kun motivet faller innenfor bildet. Slik er det kun på glassplatene at man kan finne denne slags kuriositeter.
I løpet av hennes levetid fikk Inga Sofie oppleve store forandringer i samfunnets struktur. Teknologisk sett var det en rivende utvikling. Verden var i overgangen mellom hest og motoriserte kjøretøyer. Telefonen ble etter hvert vanligere og vanligere. Innen fotografi, begynte det så smått å bli vanligere å fotografere på film, som førte til at man kunne lage mindre og lettere fotoapparater. Politisk var det også store omveltninger. Norge ble frigjort fra Sverige i 1905. Kvinner fikk også stadig mer støtte i sin kamp for likestilling. I Egersund fantes det en stemmerettsforening, men det er ukjent om Inga Sofie var aktiv i denne eller andre kvinneforeninger. I 1913 fikk hun oppleve at kvinner fikk alminnelig stemmerett. Hun fikk dessverre ikke sjansen til å benytte stemmeretten sin i mer enn ett stortingsvalg, i 1915.
Etter hvert ble det konkurranse fra J. W. Eskildsen, som etablerte seg i Egersund fra 1905. Men Inga Sofie holdt «E. H. Torjusens fotografiske Forretning» gående minst til 1915, da det er en annonse for forretningen i Dalane Tidende. Men på et tidspunkt etter dette kan det virke som at hun har blitt syk. Dødsannonsen hennes forteller at hun døde 4. mai 1917 på Stavanger sykehus. Hun ble bare 55 år gammel. Etter hennes død legges driften av forretningen ned. Forretningens glassplater blir gitt til Dalane Folkemuseum av broren hennes, Erik Hadland Torjusen, en av museets medstiftere.
Motivet for fotografiet er en skoleklasse. Vi kjenner ingen av de avbildete elevene. Det kan virke som om skoleklassen er så stor at kameraet tilsynelatende har måttet bli plassert helt bak og mellom noen møbler. Fotografen, Inga Sofie Torjusen, står derfor skrått til venstre foran kameraet (fra vår synsvinkel) og er synlig i bildekanten. Cirka 1900. Foto: E. H. Torjusen, DFF-EHT1125.Atelierfotografi av ukjent dame. Stolen i bildet er en av fotoatelierets ofte brukte rekvisitter. Bakgrunnen er den samme som er brukt i DFF-EHT1125 (ovenfor, av skoleklassen). Cirka 1890-1910. Foto: E. H. Torjusen, DFF-EHT0095.Atelierfotografi av Borghild Hammer. Hun sitter og strikker med bunad på. Rekvisitter som skal gi inntrykk av å være på fjellet. Cirka 1890-1910. Foto: E. H. Torjusen, DFF-EHT0521.Atelierfotografi av ukjent dame, nærbilde. Fokus er skarp i ansikt og bryst, med økende grad av dybdeuskarphet lenger bakover. Cirka 1890-1910. Foto: E. H. Torjusen, DFF-EHT1065.
Dorothea Arentz (1824 – 1914) vert rekna som den første kvinnelege fotografen i Stavanger. Ho var fødd 1. mai 1824 i Korskirkens sogn i Bergen og fekk namnet Dorothea Regine. Foreldra var premierløytnant Jens Bull Arentz og Maren Otte, fødd Fürst. På farssida hadde Dorothea Arentz nær tilknyting til prestefamiliar i Jelsa og Lye (Time) og til borgarfamiliar i Stavanger. Dei to fastrane til faren gifta seg med Gabriel Schancke Kielland og med diktarpresten Jens Zetlitz. Familien flytta til Stavanger der Jens Bull Arentz døydde i 1836.
Dorothea Arentz si stilling i samfunnet
Dorothea var som alle vaksne kvinner umyndig, men ho fekk oppleva fleire lovendringar som likestilte menn og kvinner. Som ugift vart ho forsørga av faren. Etter at han døydde, vart ein bror eller ein annan mannleg slektning verja hennar til den nye loven kom 11. april 1863 som gjorde vaksne, ugifte kvinner myndige. Den tilsvarande loven for gifte kvinner kom først den 29. juni 1888. Ved lov av 31. juli 1854 fekk kvinner og menn lik arverett. For Dorothea sin del hadde dette truleg ikkje så mykje å seia. Faren var død då. Dorothea opplevde også at det vart likestilling mellom menn og kvinner då allmenn stemmerett vart innført i 1913, året før ho døydde, 90 år gamal.
Kvinnene og dei nye yrka på 1800-talet
Ved lov av 15. juli 1839 fekk nokre kvinner rett til å driva eit handverk, og ved lov av 8. august 1842 fekk nokre rett til å driva handel. Først ved lov av 14. april 1866 fekk kvinner lik rett som menn til å driva handel og handverk. Men handel og tradisjonelle handverk var ikkje så aktuelle yrke for ugifte embetsmanns- og borgardøtre. Fleire av dei vart i staden lærarinner. Lærarinneyrket var for så vidt ikkje nytt. Det offentlege skulevesenet vart gradvis utbygt frå andre halvparten av 1800-talet. På 1800-talet var ugifte kvinner frå embetsmannsfamiliar gjerne huslærarar eller guvernanter i velståande familiar. Dei underviste mindre barn og jenter. I byane var det også private jenteskular, i Stavanger minst fem slike i åra etter 1850.
I andre halvparten av 1800-talet kom det fleire nye ”tekniske yrke” som både menn og ugifte kvinner frå embets- og borgarfamiliar kunne utøva. Fotografiet (1839, men etter 1842 i Noreg), telegrafen (1857 –) og telefonen (1880 –) skapte nye arbeidsplassar då desse nyvinningane nådde landet vårt. Sidan dei nye yrka ikkje hadde vore mannsyrke tidlegare, vart det akseptert at også kvinner kunne utøva desse, også kvinner frå borgar- og embetsmannsfamiliar. ”Telegrafistindene” var gjerne embetsmannsdøtre, like eins ”rikstelefonistindene”, men desse stod eit steg under ”telegrafistindene” på rangstigen.
Illustrasjon 1: Dorothea Arentz fotograferte fleire gonger utsikten frå hagen eller terrasssen i Hetlandsgata 22 og nedover mot Domkirken. Dette fotografiet i visittkortformat er frå før 1866 og har Anders Bærheim si påskrift nedst. Eit mest identitisk motiv vart xylografert og publisert i Skilling Magazin 1868, side 72. Arkiv: PA nr. 1, Anders Bærheims arkiv, Statsarkivet i Stavanger.
Livet med ”Jomfru Garmann” i Hetlandsgata 22
Det er ikkje kjent korleis livet til Dorothea Arentz arta seg før 1860, heller ikkje kven eller kva som inspirerte henne til å verta fotograf. Gunnar Wareberg opplyser at ho oppheldt seg ei tid i Danmark i ungdomen.
I ettertid er annonsar og kunngjeringar i lokalavisene gode kjelder. I Stavanger Amtstidende og Adresseavis for 23. oktober 1845 kan vi lesa at Arentz kunne tilby ”Underviisning i Blomstermaleri paa Tre, Pergament og Pap”. Kanskje hadde ho sjølv fått tilsvarande undervisning i Danmark. I 1845 var ho 21 år gamal. I april 1844 averterte Johanne Marie Garmann (1799 – 1884) i Stavanger Amtstidende og Adresseavis at ho leigde ut ”værelser” i heimen sin i Hetlandsgata 22 (ill. 1). Garmann dreiv også ein jenteskule i heimen.
Johanne Marie Garmann var dotter til proprietær Johan Garmann på Utstein Kloster. Ho flytta til Stavanger der ho hadde slektningar i velståande borgarfamiliar, nett som Arentz. Som ugift kvinne var Garmann i den same situasjonen som Arentz. Økonomisk leid ho truleg inga naud. I 1846 overtok ho huset i Hetlandsgata i samband med eit dødsbuskifte i familien. Ho kjøpte tomta av Kirkedepartementet i 1849.
Det er ikkje kjent når Arentz flytte inn hos denne 25 år eldre kvinna. Arentz averterte i alle fall i Stavanger Amtstidende og Adresseavis den 22. juni 1863 at: ”Fotografier aftages hver Dag i Jomfru Garmanns Huus i Hetlandsgaden af Dorthea Arentz” (sitat slutt). Ein gong før 1863 hadde Arentz med andre ord lært seg eit nytt handverk, fotografering.
Arentz vart også engasjert ved jenteskulen til Garmann. Ho underviste i alle fall i teikning. Den 9. oktober 1867 sett ho inn denne annonsen i Stavanger Amtstidende og Adresseavis: ”D. Arentz ønsker Elever i Tegning, enten Morgen eller Eftermiddag. 4 skl. i Timen. I Middagstiden aftages Fotografier i Jfr. Garmanns Huus, Hetlandsgade” (sitat slutt).
I tillegg til undervisningslokale for jenteskulen, må det ha vore atelier og mørkerom i heimen deira. Dette var i våtplatene si tid. Til framkalling og kopiering måtte ein bruka mykje vatn, fleire kjemikaliar og anna utstyr. Arbeidet til Arentz var nok plasskrevjande i det vesle huset i Hetlandsgata.
Illustrasjon 2: Dette portrettet av Johanne Marie Garmann med harpe er uvanleg. Kanskje var det bevisst at sjalet på stolen skulle etterlikna englevenger. Sidan portrettet er bevart som eit seinare reprofotografi, er det vanskeleg å tidfesta dette. Arkiv: PA nr. 1, Anders Bærheims arkiv, Statsarkivet i Stavanger.
Folketeljingane har informasjon om dei to kvinnene i 1865 og 1875. Folketeljinga 1865 opplyser at Garmann levde av legatmidlar, medan Arentz var ”Photographistinde”. Garmann hadde kanskje slutta av som lærar i 1865. Ho var 66 år gamal då. Folketeljinga 1875 opplyser at ho hadde privat pensjon, og at ho forsørga Arentz. Frøken Garmann hadde også hushjelp, ei femten år gamal Stavanger-jente. Vi kan også lesa at Arentz hadde arbeid som fotograf. Kanskje var det på denne tida ho slutta av, eller måtte slutta som fotograf. På den andre sida annonserte Arentz i avisa Stavanger Amtstidende og Adresseavis den 13. juli 1876 at ho dagleg tok ”Visitkort, Kabinets- og større Billeder” i ”Jomfru Garmanns Hus Hetlandsgaden”. I seinare år underviste ho i å mala blomar. Ho hadde også ei lita blomeforretning ved byparken. Dette opplyser Stavanger Amtstidende og Adresseavis den 30. august 1892.
Då det var folketeljing i 1885, var Garmann død. Arentz vart truleg buande i Hetlandsgata 22 til om lag 1889. Før ho døydde 15. november 1884, hadde nemleg Garmann sørga for at Arentz ikkje skulle få problem med ein stad å bu. Ved testament stadfesta 6. september 1884 skjenka ho eigedomen med huset til Arentz. Garmann hadde sett opp testamentet i 1861. I 1889 selde Arentz eigedomen. Ho kjøpte husvære i den nye institusjonen Frøkenstiftelsen på Løkkeveien. Frøkenstiftelsen erstatta den eldre institusjonen Jomfrustiftelsen ved Breiavatnet. Dette store huset vart rive etter at Jærbanen kom i 1878.
Kamera, negativarkiv og fotoutstyr elles, var nok ikkje med på flyttelasset frå Hetlandsgata 22 til eitt-romshusværet på Løkkeveien. Dermed er det få bevarte spor etter Arentz, både som kvinne og som fotograf. Folketeljingane 1900 og 1910 opplyser at ho budde på Frøkenstiftelsen på Løkkeveien. Ho var ”Forhenværende fotograf” i året 1900 og hadde livsforsikring, eller livrente som det står i 1910-teljinga.
Både Johanne Garmann og Dorothea Arentz høyrde til ein kvinnegenerasjon og til ei sosial gruppe som skreiv mange brev til slektningar og vener. Dette var jo før telefonen si tid. Om breva deira vart bevarte, ville dei vore svært interessante kjelder i dag til å kasta lys over korleis liva deira var, og ikkje minst over korleis arbeidet som fotograf arta seg for Arentz.
Det fotografiske miljøet i Stavanger rundt 1860
Arentz opplevde at fleire utanlandske reisefotografar besøkte Stavanger i 1850-åra. Det kan ha vore den danske daguerreotypisten Hans P. Thykier som inspirerte henne til å velja fotografyrket. Thykier kom til Stavanger sommaren 1853. Han vart den første av dei fem kjende, utanlandske daguerreotypistane som besøkte byen etter 1842, og som vart verande. Thykier vart også den første atelierfotografen i Stavanger. Kundane kom frå dei velståande borgarfamiliane i byen, med andre ord frå det same miljøet som Arentz høyrde til.
Det kan likeså vel ha vore fotograf Carl Pettersen (1837–1903) som inspirerte Arentz. Han flytte til byen i 1859 og vart den første som averterte at han laga visittkortportrett. Dette var i 1861. Pettersen var utdanna teiknelærar, kunstmalar og fotograf i København og Düsseldorf. I Stavanger var han både fotograf og teiknelærar. Den 30. september 1861 annonserte han i Stavanger Amtstidende og Adresseavis at han skulle opna ein privat teikneskule i Strandgata den følgjande månaden. Kanskje var det gjennom Pettersen at Arentz vart oppmuntra til å ta til med fotografering som eit yrke. Historikaren Roger Erlandsen (2000, side 180) har ei interessant opplysning i denne samanhengen. I 1861 vart det oppretta ei nasjonal ”Forening til Fremme af kvindelig Haandverksdrift” med hovudkontor i Kristiania. I den første årsmeldinga til denne foreininga står det at: ”En Photographistinde i Stavanger har erholdt 30 Spd. som Hjelp til videre Uddannelse i Kunsten” (sitat slutt). Dette må ha vore Dorothea Arentz. Det er ikkje kjent kva denne utdanninga gjekk ut på. Kanskje var det etter 1861 at ho reiste til Danmark og ikkje før ho averterte om ”blomstermaling” hausten 1845.
Det finst ikkje firmaregister for Stavanger frå 1860-åra. Så langt vi kjenner til, var det fire etablerte fotografar i byen pr. 1861: Thykier, Pettersen, Arentz og ein gravør og fotograf W. Buch frå Kristiania. Buch flytta frå byen året etter, men dansken Lauritz Balle var fotograf i Stavanger i 1861–1862. I 1850- og 1860-åra var fleire framande fotografar innom byen i kortare periodar. Dei annonserte i avisene før dei kom. Dermed er avisene ei god kjelde til kunnskap om reisefotografar som besøkte byen, og om dei som ville slå seg ned og opna atelier.
Knud Christian Baade Mathiesen (1843–1871) og Dina Groth (1823–1876) høyrde også til dei første fastbuade fotografane i Stavanger. Mathiesen var ein av dei seks fotografane i byen i folketeljinga 1865 og var den første Stavanger-guten som fekk opplæring i faget. Mathiesen gjekk truleg i lære hos Thykier. Han dreiv i alle fall atelieret Thykier frå 1862 medan han reiste til den store industriutstillinga i London. Etterpå bygde Mathiesen eige atelier i heimen sin i Nedre Strandgate.
Dina Groth budde og arbeidde hos broren, apotekar Winther Groth i Kirkegata. Han selde fotografiske artiklar på apoteket og førte kjemikaliar, albuminpapir, destillert vatn og anna nødvendig utstyr for fotografane. I 1865 bygde apotekaren eit enkelt atelier i hagen sin som dei besøkande fotografane kunne leiga. Også søstera brukte dette. Ho var fotograf frå om lag 1865 til 1874. Då måtte ho overta ansvaret i apotekarheimen etter at svigerinna døydde.
Det sparsame kjeldematerialet nemner også ei tredje Stavanger-kvinne som fotograferte i 1860-åra, men bare ei kort tid. Skattelistene for Stavanger viser nemleg til ”firmaet” Arentz & Bahr i åra mellom 1864–1868. Lina Bahr var ei veninne til Arentz, og ei meir ukjend kjøpmannsdotter frå Stavanger. Dei to folketeljingane frå 1875 og 1885 opplyser at ho budde til leiges hos ein familie på Nytorget, og at ho levde av eigne midlar.
Portrettet av Martine Petronella Rosenkilde er frå midten av 1870-åra og høyrer til den seinare produksjonen til Dorothea Arentz. Fotokartongen har den trykte firmalogoen ho brukte i 1870-åra. I 1860-åra stempla ho namnet sitt direkte på kartongen. Martine Petronella var sonedotter til Eidsvoll-representanten Peder Valentin Rosenkilde. Søster hans var husfrue på Utstein Kloster og svigerinne til Johanne Garmann. Arkiv: Fotosamling 1981/12:30, Statsarkivet i Stavanger.Portrettet av Martine Petronella Rosenkilde er frå midten av 1870-åra og høyrer til den seinare produksjonen til Dorothea Arentz. Fotokartongen har den trykte firmalogoen ho brukte i 1870-åra. I 1860-åra stempla ho namnet sitt direkte på kartongen. Martine Petronella var sonedotter til Eidsvoll-representanten Peder Valentin Rosenkilde. Søster hans var husfrue på Utstein Kloster og svigerinne til Johanne Garmann. Arkiv: Fotosamling 1981/12:30, Statsarkivet i Stavanger.
Dei kvinnelege fotografane i byen hadde alle ei kort karrieretid. Dina Groth måtte slutta for å stella hus og heim for broren. Lina Bahr slutta av ukjende grunnar. Kanskje var det ikkje plass for to fotografar i det vesle firmet i Hetlandsgata 22. Arentz var atelierfotograf til etter 1876. Truleg greidde ho ikkje hevda seg i det meir profesjonelle fotografmiljøet som voks fram i byen i 1870-åra. I 1875 var det som nemnt ovanom, den 76 år gamle Johanne Garmann som forsørga henne.
Thykier flytta frå Stavanger etter 1867, Baade Mathiesen døydde i 1871 og Groth slutta av i 1874. Det same gjorde Erik Jensen. Han hadde atelier i Hetlandsgata 7 frå om lag 1869 til 1874, dei siste åra saman med broren Bertinius Jensen. I 1874 flytte Carl Pettersen med firmaet sitt til Farsund. Men det kom nye, unge og dyktige fotografar til byen: Tjerand Knudsen og Ludvig Foss som overtok etter Thykier rundt 1867, den kjende fotograf Carl Lauritz Jacobsen i 1867, Jan Greve i 1876, Børe Mathias Norland i 1877 og til sist Carl Kørner i 1878. Både Jacobsen, Greve, Norland og Kørner etablerte solide atelierfirma i byen. Det vart truleg ikkje lenger plass for ei aldrande kvinne med eit lite ”heimeatelier” i Hetlandsgata.
Den fotografiske arven etter Dorothea Arentz
Det er ikkje bevart negativarkiv etter Arentz, heller ikkje skriftlege kjelder som kundeprotokollar eller brev. Både privatpersonar, museum og arkivinstitusjonar har positivmateriale, som visittkortportrett og fleire typar oppdragsfotografi. Det bevarte materialet er både spreidd og spinkelt. Derfor er det vanskeleg å danna seg eit bilete av Arentz som fotograf. Fotograferte ho til eksempel annleis enn dei mannlege kollegaene sine, og er det grunnlag for å seia at ho for det meste fotograferte kvinner og jenteskuleklassar?
To kjende, bevarte fotografi av ”pikeskoler” i Stavanger frå før 1875 kan truleg krediterast Arentz. Fleire bevarte fotografi viser at Arentz fotograferte kvinner. Men det er også bevarte mannsportrett. Fotografia til Arentz skil seg ikkje ut frå portretta til mannlege fotografar. Portretta frå 1860-åra viser som oftast personar i heilfigur eller halvfigur (ill. 2). I 1860-åra brukte Arentz eit enkelt gummistempel med svarte typar: Dorothea Arentz Fotografisk Atelier. Tidleg i 1870-åra tok Arentz i bruk ein ny kartongtype med ein stor, trykt firmalogo på kartongbaksida. På den tida var det mote å produsera portrett i oval form (ill. 3a-b).
Alle atelierfotografar i Stavanger før 1875 tok på seg ulike oppdrag utafor atelieret. Carl Lauritz Jacobsen annoserte til eksempel at han fotograferte kjende stader og bygningar i byen, og at han tok i mot bestilling på byprospekt. Framfor den omfattande restaureringa av Stavanger domkirke (1866 – 1872) averterte kommunen etter ein fotograf som kunne fotodokumentera kyrkja både innvendig og utvendig før arbeidet tok til. Dette oppdraget fekk Thykier. Arentz fotograferte kyrkja etter at restaureringa var ferdig. Ho produserte ein nummerert serie som ho kleba på kartong (ill. 4). Dette oppdraget fekk ho truleg av Fortidsminnesmerkeforeningen. Den nummererte fotografiserien ligg i alle fall i arkivet til Fortidsminnesmerkeforeningen hos Riksantikvaren. Det finst også eit trykt teksthefte til serien.
Dorothea Arentz tok ein serie interiørfotografi frå den nyrestaurerte Stavanger domkirke etter 1874, truleg etter oppdrag frå Fortidsminnesmerkeforeningen. Arkiv: PA nr. 1, Anders Bærheims arkiv, Statsarkivet i Stavanger.
Nokre år tidlegare fotograferte Arentz også Utstein Kloster for Fortidsminnesmerkeforeningen. I arkivet hos Riksantikvaren finst det også to eksteriørbilete av klosteret som byarkitekt von der Lippe sende inn til foreininga i 1866. Arentz fotograferte med andre ord Stavanger domkirke og Utstein Kloster, dei to mellomalder-bygningane som von der Lippe hadde det faglege ansvaret for i samband med restaurering dei næraste åra etter 1866. Det er all grunn til å tru at Arentz besøkte Utstein Kloster ved fleire høve sidan dette var slektsheimen til Johanne Garmann. Ho tok kanskje fleire av dei eldste, bevarte fotografia av familien Garmann utafor dei gamle bygningane, både i 1870-åra og seinare.
Dette fotografiet tok Arentz på slutten av 1860-talet. Det viser eigedomen til teikne- og skrivelærar Bernhard Hansson på Tjensvoll. Hansson var lærar på Kongsgård skole. Han var mellom anna interessert i dyrking av sjeldne plantar. Det er ikkje usannsynleg at Arentz henta inspirasjon til blomemaling i parken hans. Kanskje leverte han også blomar til den seinare butikken hennar ved byparken. Arkiv: PA nr. 1, Anders Bærheims arkiv, Statsarkivet i Stavanger.
Frå 1860-åra vart norske landskapsprospekt populære motiv i dei illustrerte magasina, Skilling Magazin, Ny Illustreret Tidende, Norsk Folkeblad og Illustreret Nyhedsblad. Illustrasjonane vart trykte som xylografiar. Mang ein fotograf fekk ekstrainntekter ved å levera landskapsprospekt til desse magasina. Arentz kan ha levert fleire fotografi, både av Utstein Kloster, frå Hanssons Minde på Tjensvold og frå Stavanger. Eit mest identisk fotografi frå Hetlandsgata 22 som ill. 1 vart til eksempel trykt som xylografi i Skilling Magazin i 1868.
I åra frå rundt 1860 til etter 1876 var Dorothea Arentz ein av fleire fotografar i Stavanger. Ho hadde dei same oppgåvene og leverte dei same produkta som dei mannlege fotografane. Det er ikkje kjent kor stor produksjon ho hadde. Om alle bevaringsinstitusjonar i Rogaland gjekk saman om eit Dorothea Arentz-kartleggingsprosjekt, ville vi utan tvil skaffa oss ny kunnskap, både om denne første kvinnelege fotografen i Stavanger og om den generelle fotografihistoria.
Også Fotonettverk Rogaland markerer stemmerettsjubileet 2013. Vi presenterer dei fleste kvinnelege atelierfotografane i Rogaland som vart fødde før 1913, året då alle kvinner i landet vårt fekk full stemmerett.
Hannchen Jacobsen, fotograf i Stavanger tidleg på 1900-talet. Foto: Hannchen Jacobsen/Arkivverket
Det nøyaktige talet på kvinnelege fotografar er ikkje kjent. Svært få dreiv eigne atelierfirma. To av kvinnene var bokhandlarar og fotograferte til eigen postkortproduksjon. Folketellingane 1900 og 1910 viser at fleire kvinner arbeidde som fotografar eller som negativretusjørar i etablerte firma. Dei fleste av desse er dessverre heller anonyme nå i ettertid. Inga Sofie Hadland Torjusen var tilsett hos broren Erik Hadland Torjusen i Egersund. Ho er truleg den av dei meir anonyme atelierfotogafane i Rogaland med lengst fartstid.
Bare eitt negativarkiv etter kvinnelege fotografar er bevart fullstendig. Haugalandmuseene avd. Karmsund folkemuseum tek vare på det store negativarkivet etter Margit Petersen på 97 000 nummer. Karmsund folkemuseum har også den bevarte delen av negativarkiva etter Thea Larsen og Sigrid B. Hauge. Arkivet etter fotograf Erik Hadland Torjusen ved Dalane Folkemuseum inneheld om lag 10 000 glasplater, og er eitt av dei største av dei bevarte negativarkiva. Søstera Inga Sofie Hadland Torjusen var nok meisteren bak ein stor del av dette arkivet.
MUST – Stavanger maritime museum har den bevarte delen av arkivet etter Julie Lund. Statsarkivet i Stavanger har mindre delar av arkiva etter Hannchen Jacobsen, Rachel Johnsen og Agathe Svendsen Maakestad.
Vi presenterer ein fotograf i midten av kvar månad og startar i februar månad med Stavanger-kvinna Dorothea Arentz.
Her er ein kort presentasjon av fotografane du vil møta på nettsida vår i løpet av året 1913:
Dorothea Arentz (1824 – 1914) er den eldste, kjende kvinnelege fotografen i Stavanger. Ho hadde atelier frå om lag 1861 til 1880. I åra 1864 – 1868 var Lina Bahr medarbeidar. Desse åra arbeidde også ei tredje kvinne som fotograf i byen. I åra 1865 – 1874 dreiv Dina Groth atelieret i hagen til broren, apotekar Winther Groth.
Inga Sofie Hadland Torjusen (1870 – 1917) arbeidde frå før år 1900 hos broren, Erik Hadland Torjusen i Egersund. Han etablerte firmaet i 1880 og dreiv det til e tter 1910. Inga Sofie var likevel ikkje den første kvinnelege fotografen i byen. Avisannonsar og bevarte visittkortportrett viser at Egersund hadde fleire tidlege reisefotografar med gjesteatelier i korte periodar; Anne Stoveland i 1868 og fleire gonger seinare, Marie Rosenland i 1875 og seinare år, Elen Schomragh i åra rundt 1865 – 1868 og Lovise Bull. Ho averterte i Egersundsposten i 1868 og 1872.
Kristofa Jansen Grøn (1869 -?) og søstera Mimi Jansen (? – 1944) hadde atelieret Søstrene Jansen i lag i Haugesund frå rundt år 1900. Mimi Jansen vart sidan fotograf på Voss. Kristofa Jansen Grøn dreiv atelieret vidare til andre overtok etter 1910, dei seinare åra saman med ektemannen. Folketellinga 1900 nemner også to meir anonyme kvinnelege fotografar i Haugesund; Ingeborg Høie og jordmor Magdalene Lind. Dei hadde nok ikkje eigne atelier, men arbeidde hos andre.
Den seinare så kjende fotograf Waldemar Eide saman med to kollegaer. Eide gjekk i lære i firmet Norland & Øglænd etter 1900. Dei to kvinnene var tilsette i same firmaet men er ukjende i dag. Dei representerer dei mange anonyme kvinnelege fotografane. Foto: Norland & Øglænd. Statsarkivet i Stavanger.
Hanna Pauline Wiig (1863 – 1926) og Anna Berta Kirstine Wiig (1873 -1931) var frå Vik i Klepp. Broren Henrik Wiig opna atelier på Sandnes i 1898 med filial på Bryne i 1902. Dei to søstrene arbeidde hos han. Hanna Pauline styrte filialen på Bryne. Eldste søstera, Anna Forsberg, var gift med fotograf Carl Forsberg jr. i Kristiansand og budde der. Sjå også innslag på Norge Rundt, NRK, 20. desember 2013.
Thea Larsen (1847 – 1934) var bokhandlar, musikkhandlar og postkortfotograf. Ho selde fotografia sine som postkort i bokhandelen og var ein av dei aller første lokale postkortfotografane i Haugesund. Karmøy hadde ein parallell til Thea Larsen. Tora Jacobsen g. Hillesland etablerte nåverande Hillesland Bokhandel i Skudeneshavn i 1906. Også ho fotograferte til eigen postkortproduksjon.
Karen K. Henrichsen/Henriksen (1865 – 1940) frå Arendal flytta til Stavanger og etablerte fotograffirmaet Henrichsen & Co saman med Hakon Johannessen i 1901. I 1907 skilde dei lag. Karen etablerte eige firma. I 1913 selde ho til fotograf J. W. Eskildsen og flytte til Oslo.
Julie Lund (1867 – 1917) fotograferte i åra mellom 1900-1917. Ho hadde ikkje eige atelierfirma i Stavanger men var oppdragsfotograf. I åra mellom 1903 og 1908 budde ho i Florø. Der arbeidde ho i eit fotografatelier.
Hannchen Jacobsen (1869 – 1908) var dotter til fotograf Carl Lauritz Jacobsen og Anna Louise Wally Jacobsen i Stavanger. Som dei andre søskena arbeidde ho fleire år i familiefirmaet Jacobsen. I 1904 etablerte ho eige firma. Rachel Johnsen (1870 – 1960) arbeidde hos henne og overtok etter at Hannchen Jacobsen døydde. Rachel Johnsen dreiv åleine til 1916.
Agathe Svendsen Maakestad (1876 – 1950) etablerte fotografatelier i Stavanger i 1911. Nokre år seinare opna ho fotobutikk. Denne dreiv ho til fotograf Olaf A. Ellingsen overtok 1946.
Jenny Gurine Alne, g. Trodahl (1890 – 1955) hadde firma i Haugesund i åra 1922 – 1925 og flytte då til Kopervik. Der hadde ho firma frå 1926 til 1955. Ho var ikkje den første atelierfotografen på Karmøy. Tidlegare hadde Ketura O. Jacobsen hatt atelier i Skudeneshavn og Louise Aanensen i Kopervik før ho flytte atelieret til Skudeneshavn i 1930.
Margit Petersen (1881 – 1955) vart styrar for Stavanger-fotografen Hakon Johannessen då han opna filialatelier i Haugesund i 1910. I 1926 etablerte ho eige firma. Dette dreiv ho til ho døydde. Margit Petersen og Sigrid B. Hauge vart dei to første kvinnene i Rogaland med formell fotograf-utdanning.
Sigrid B. Hauge (1902 -1984) var tilsett i filialatelieret til Hakon Johannessen i Haugesund frå 1917, som styrar frå 1926 og etablerte eige firma i byen i 1933. Dette hadde ho til 1969. Sigrid B. Hauge og Margit Petersen vart dei to første kvinnene i Rogaland med formell fotograf-utdanning.
Temaet eldre skulebilete er omfattande. Motivmessig er denne fotografitypen velkjend. Det finst svært mange fotografi av elevar, tekne utafor skulehuset eller inne i klasserommet. Men denne fotografitypen har ikkje vorte påakta som historisk kjelde.
Hensikten med denne presentasjonen er å visa at skulebileta faktisk er ein viktig fotografitype, både i fylkes- og i nasjonal samanheng. Dei er nemleg ei verdifull kjelde til forsking omkring lokale drakt- og klesskikkar, handverkstradisjonar knytta til klede- og skoproduksjon, og ei god bygningshistorisk kjelde når det gjeld eldre skulehustypar. Skulebileta dokumenterer nemleg barn og ungdom i alle typar lokalmiljø og over ein lengre tidsperiode. I nasjonal samanheng er skulebileta ein av svært få fotografiseriar som omfattar barn i heile landet og på fleire ulike tidspunkt.
Artikkelen presenterer eksempel på arbeida til dei skulefotografane som reiste i Rogaland mellom 1889 og 1946 og orienterer kort om kva som er bevart av negativarkiv etter dei. Dette var både fotografar frå firma i hovudstaden, atelier- og reisefotografar i Rogaland og andre meir ukjende reisefotografar.
I dei fleste kommunane finst det mange skulebilete frå åra før 1946, særleg fotografi av elevar i grunnskulen. Denne artikkelen omhandlar bare summarisk fotografi av elevar ved vidaregåande skular og fagskular og private amatørfotografi med skulemotiv. Grunnlagsmaterialet er alle skulebileta som vart avfotograferte i 1980- og 1990-åra under kommunale fotoinnsamlingsaksjonar i Bjerkreim, Hå, Time, Gjesdal, Klepp, Randaberg, Sola, Strand, Rennesøy, Tysvær og Vindafjord. Kommunane samarbeidde med Statsarkivet i Stavanger ved desse innsamlingsaksjonane. Statsarkivet tek vare på repronegativarkiva for kommunane. Stavanger Skolemuseum har også mange eldre skulebilete, men flesteparten er frå skular i nåverande Stavanger kommune. Vi har ikkje sett spesielt på desse til denne artikkelen.
Skulebileta som historisk kjeldemateriale
Mange trur gjerne at eldre skulebilete først og fremst har affeksjonsverdi for eigarane eller for andre som har eldre slektningar på desse fotografia. Slik er det ikkje. Sidan skulebileta faktisk representerer store, nasjonale einstypeseriar har dei også stor verdi som historisk kjeldemateriale. Det viktigaste fagområdet for desse fotografia er drakthistorie i vid forstand. Skulebileta dokumenterer lokale sundags-og skuleklede og skotypar frå 1880-åra og framover. Dermed fortel dei også om lokale handverkstradisjonar.
Atelierbilete av enkeltpersonar og familiegrupper er sjølvsagt også gode kjelder til drakthistorisk forsking, men dei viser ikkje daglegkleda til folk i eldre tid. Når enkeltpersonar og familiar ein sjeldan gong reiste til fotografen, ville dei framstilla seg sjølv i dei aller beste kleda dei hadde, gjerne også i lånte klede eller med spesielle drakteffektar.
Skuleelevane fotograferte seg i sundagskleda eller i skulekleda. Vanlegvis var skulekleda ein mellomting mellom sundags- og kvardagsklede. (Fig. 1)
Elevane ved Bjerkreim skule i 1946 med lærarane Hanna Mykjedal (t.v.) og Klaus Bjerkreim (t.h.). Om vi kunne samanlikna dette biletet med tilsvarande skulebilete frå 1946 frå alle kommunane i fylket, ville vi sjå at klesskikkane var ulike frå distrikt til distrikt, og mellom by og land. I dag kler skulebarna seg likt i heile fylket. Elevane i Bjerkreim merka seg truleg ut i 1946 når det galdt bruk av selbusokkar. Foto: Ukjend, truleg J. W. Eskildsen, Egersund eller Carl J. Olsen, Stavanger.
Då elevane ved Bjerkreim skule fotograferte seg utafor skulen sin i 1946, hadde dei skulekleda eller sundagskleda på seg (1). For gutane ville dette seia heimesydd trøye eller spøtakufte og nikkers eller knebukse. Før dei vart konfirmerte, gjekk alle gutar i knebukser eller korte bukser. Jentene hadde heimesydd kjole og spøtajakke eller kufte. Det det som særmerker klesmoten på dette fotografiet samanlikna med tilsvarande frå andre kommunar, er nettopp kuftene og særleg selbusokkane. Både gutar og jenter i Bjerkreim hadde lange spøtasokkar med selbumønster. Selbusokkar var ein spesiell mote i sauekommunen Bjerkreim på den tida. Men desse var til sundagsbruk. Kufter i mønsterspøt slik vi kjenner dei frå seinare år, vart først vanlege som daglegplagg i 1950-åra. Derfor vil vi sjå av skulebileta frå midten av 1950-åra og framover til i slutten av 1960-åra, at så å seia alle skulebarna på landsbygda i Rogaland hadde kufter.
Skulebileta er dessutan ei god bygningshistorisk kjelde. Dei dokumenterer dei første skulehusa i landkommunane, små bygningar som vart reiste etter skuleloven av 1860. Då fotografane Jan Greve og R. P. Thu fotograferte fleire av skulane på Jæren i 1889 og i 1890-åra, dokumenterte dei både elevane, lærarane og skulehusa. Dermed dokumenterte desse to fotografane fleire av dei aller første skulehusa i kommunane. I Randaberg finst det til eksempel både fotografi frå 1880- og frå 1890-åra av dei tre eldste skulane i kommunen (2). (Fig. 2)
Sande skule i Randaberg med elevar og lærarar i 1896 eller 1897. Fotografiet viser også litt av landskapet rundt skulen. Sande skule vart bygd i 1892. Den mannlege læraren er Gitle A. Birkrem frå Bjerkreim. Han flytte frå Randaberg til Hægebostad med familien sin i 1897 men vart sidan den første skuleinspektøren i Rogaland. For draktforskarar er det interessant å samanlikna kjolemoten i 1880- og i 1890-åra på dei eldste skulebileta frå Randaberg. I slutten av 1890-åra var det større utval i kjøpety frå lokale ullvarefabrikkar. Moten tilsa dessutan store ”skinke-ermar” på kjolane og broderte lauskragar. Kleda til gutane var i mindre grad utsette for forandringar i stoff og snitt enn jentekleda. Foto: Ukjend, truleg Jan Greve, Stavanger eller Rasmus P. Thu, Bryne/Jæren.
Reisefotografar som også var skulefotografar
Dei aller fleste skulane var offentlege, men vanlegvis var det ikkje eigarane som tilkalla fotografane. Mange kjende og ukjende fotografar oppsøkte skulane, både reisefotografar i Rogaland, som Rasmus P. Thu,John Kjølvik og seinare Carl J. Olsen, firma- eller atelierfotografar frå Kristiania som C. Christensen Thomhaw og P. P. Herdenberg, og meir ukjende reisefotografar frå andre kantar av landet, som Peter J. Sørå frå Rørvik. Sørå var reisesekretær i avholds- og fredsorganisasjonen I.O.G.T. men var like aktiv som fotograf.
Dei eldste skulebileta til fotograf Thu kan daterast til 1889. Også Stavanger-fotografen Jan Greve fotograferte på Jæren dette året. Kjølvik fotograferte etter 1907. Dei to Kristiania-fotografane reiste rundt om i Rogaland fleire gonger i åra mellom 1899/1900 og 1909. Sørå fotograferte fleire gonger i Rogaland frå 1920 til tidleg i 1930-åra.
Elevane vart mest alltid fotograferte ute sidan klasseroma var små. Fotografane hadde heller ikkje kunstig lys før etter at jupiterlampa kom. I Stavanger skjedde dette i 1910. Men Kristiania-fotografen C. Christensen Thomhaw fotograferte elevane både ute og inne i klasseromma då han hadde oppdrag i fylket i 1908-1909. Først då firmaet Foto Sentralen i Kristiansand reiste rundt på skulane i Rogaland i midten av 1950-åra, vart det vanleg å fotografera elevane ved pultane inne i klasserommet.
Elevane ved vidaregåande skular og fagskular oppsøkte gjerne fotografateliera i byane. Fleire fotografar spesialiserte seg tidleg på portrettmontasjar. Portretta av elevane og lærarane var i visittkortfoto-format (6 x 9 cm). Elevane kunne både kjøpa mange enkeltportrett av seg sjølv til bytteobjekt og eit større montasjefotografi med alle elevane og lærarane.
Ein stor del av dei eldre skulebileta manglar signatur, stempel eller anna trykt informasjon som fortel kven fotografen var. Men når vi har arbeidd ei tid med fotografisk materiale, fell likevel ofte ”brikkene på plass” på dette området. Kvar fotograf hadde nemleg sin måte å komponera biletet på og spesielle fotopapir- og kartongtypar. Har vi studert og samanlikna eit større utval skulebilete frå fleire kommunar, ser vi eit mønster på dette området (3).
Reisefotografane drog gjerne frå kommune til kommune der det var enkelt å ta seg fram med hesteskyss, tog eller med lokale rutebåtar. Derfor går dei same fotografitypane gjerne igjen i kommunane. Men dei kommunane som ikkje låg så nær Stavanger som Randaberg, Sola og Hetland, eller dei bygdene som ikkje låg til Jærbanen (1878-) og Flekkefjordsbanen (1904-), fekk ikkje så ofte besøk av fotografar. Slik var det også for dei bygdene som ikkje låg lagleg til det lokale dampskipsrutenettet i Ryfylke. Samanliknar vi til eksempel talet på dei ulike skulefotografitypane i kommunane på Jæren med det som finst av skulefotografi i innlandskommunen Bjerkreim, viser dette tydeleg. Det var ikkje så lett å ta seg fram med fotografutstyret til dei 11 skulekrinsane i Bjerkreim. Derfor finst det få eldre skulebilete frå denne kommunen.
Det var truleg enklast å fotografera på Jæren. Der var det lett å reisa mellom bygdene ved å bruka tog kombinert med hesteskyss. Det til nå eldste, kjende skulebiletet frå jærkommunane viser ein handarbeidsklasse i Gjesdal i 1887 eller 1888. Ein utsending frå fotograf-firmaet
C. L. Jacobsen i Stavanger tok dette lokalt, truleg på Ålgård (4). Men bruksskulen i den nye industribygda Ålgård var ikkje representativ for dei offentlege skulane elles på Jæren.
Dei bevarte skulefotografia tiår for tiår
Då Rasmus P. Thu kom heim frå USA første gongen i 1889, oppsøkte han skular på Jæren, på same tida som han annonserte at han fotograferte enkeltpersonar og familiar (5). Eitt av desse første skulebileta viser elevar og lærar ved Mæland skule i Hå.
(Fig. 3)
Lærar Kristian Skrettingland og elevane ved Mæland skule i Varhaug. Dette er det eldste skulebiletet frå Hå kommune. Bygningen er ein typisk representant for dei minste skulehusa som vart bygde etter innføringa av den nye skuleloven av 1860. Barna har nok bestekleda på seg. Jentene sine kjolar er typiske for kvinnemoten i 1880-åra slik vi ser han på alle visittkortportretta frå dette tiåret. Dette gjeld særleg kjolane til dei to jentene til høgre i fremste rekkje. Biletet viser også at nokre av jentene hadde forkle over finkjolen. Samanliknar vi dette originalbiletet med fotograf Jan Greve sitt skulebilete frå Time (fig 5), ser vi at komposisjon, fototeknikk og kartongtype er meir profesjonell hos Greve. Fotografen, Rasmus P. Thu, var for amatør å rekna då han tok til som omreisande fotograf på Jæren i 1889. Foto: Rasmus P. Thu, Bryne/Jæren.
I 1889/1890 fotograferte også Stavanger-fotografen Jan Greve på Jæren, i alle fall i Time. (Fig. 4)
I 1888 eller 1889 tok fotograf J. Greve dette biletet av det eldste skulehuset i Time kommune. Dei første fastskulane vart gjerne bygde i nærleiken av kyrkja, prestegarden eller klokkargarden. Klokkaren var lærar (kyrkjesongar) ved desse skulane. Skulehusa var som oftast dei første kommunale bygningane og vart også nytta til andre offentlege føremål. Derfor var desse bygningane større enn dei skulestovene som vart bygde i dei nye krinsane etter skuleloven av 1860. Den første skulen i Time låg like ved kyrkja og stod ferdig i 1850. Kyrkjesongar Lars Line og lærarinne Ane Line står midt på biletet. Foto: Jan Greve, Stavanger.
Dei to fotografane brukte ulik kartongtype. Dei bevarte fotografia viser også at Greve var ein profesjonell og erfaren fotograf på dette tidspunktet. Samanlikna med Greve, var Thu meir for amatør å rekna. I 1889 hadde Greve lang erfaring som fotograf i Haugesund og i Stavanger, medan Thu kom heim frå USA dette året med nyinnkjøpt kamera for å etablera seg som fotograf i distriktet.
Det finst fleire skulebilete frå andre halvparten av 1890-åra. Då Rasmus P. Thu kom heim frå USA for andre gong etter 1894, fotograferte han skuleklassar både på Tu skule i Klepp og elles på Jæren, i Finnøy, Rennesøy og sikkert også andre stader i Ryfylke. (Fig. 5)
Då Rasmus P. Thu fotograferte skulen på heimegarden Tu i Klepp i 1897, hadde han to Amerika-opphald bak seg og ei lengre erfaring som fotograf enn i 1889. Både når det gjeld teknisk utføring, motivkomposisjon og kartongtype stiller dette fotografiet i ein annan klasse enn det tilsvarande frå Mæland skule i 1889 (sjå fig. 3). I åra 1897-1900 og særleg i åra 1912-1920 var Rasmus P. Thu truleg den mest produktive skulefotografen i landkommunane i Rogaland. Foto: R. P. Thu, Stavanger.
Seinhaustes 1900 oppheldt han seg som reisefotograf i Skjold. Dette opplyser folketellinga frå desember 1900. Då fotograferte han også skuleelevar ved Skjold skule. (Fig. 6)
Lærarane Jakob V. Smedsvig og Olaf Heggebø saman med elevane ved den første fastskulen i Skjold prestegjeld. Skulehuset vart reist i 1840-åra på klokkargarden Øygardsstykkjet under Skjold prestegard og ser ikkje heilt ny ut på dette biletet Rasmus P. Thu tok då han besøkte skulen i november 1900. Då Thu fotograferte skular i slutten av 1890-åra, skreiv han vanlegvis ikkje namnet på skulen og dato som på dette biletet. Denne praksisen innførte han først etter 1912, men heilt konsekvent var han heller ikkje då. Foto: R. P. Thu, Stavanger.
I åra 1899/1900 og 1908/1909 fotograferte Kristiania-fotografen C. Christensen Thomhaw kyrkjer i Rogaland. Under båe reiserundane fotograferte han også skuleklassar. (Fig. 7)
Elevar og lærar ved Vigrestad storskule i Varhaug (Hå kommune), skuleåret 1899/1900. Dette var første gong lærar Ivar Varden vart fotografert saman med elevane sine på Vigrestad. Både i 1899/1900 og skuleåret 1908/1909 tok Kristiania-fotografen C. Christensen Thomhaw bilete av skuleklassar på landsbygda i Rogaland i samband med at han reiste rundt som kyrkjefotograf. Det finst ikkje oversyn over kor mange skular Thomhaw besøkte i fylket på desse to reiserundane. Thomhaw var ein dyktig fotograf. Bileta hans har god teknisk kvalitet, også dei han tok inne i klasseroma under andre reiserunden sin i 1908/1909. Dermed er klesdrakter og sko godt dokumenterte på bileta hans. Dette gjeld både stoff-typar, snitt og pynte-effektar på kleda, og ulike skotypar, slik som på dette biletet. Foto: C. Christensen Thomhaw, Kristiania.
Dette skjedde kanskje etter spørsmål frå dei lokale kyrkjesongarane. Dei var både lærarar og klokkarar. Det finst ikkje oversyn over kor mange skular denne Kristiania-fotografen besøkte i fylket under desse to reiserundane.
I åra mellom 1903 og 1906 fotograferte P. P. Herdenberg, ein annan Kristiania-fotograf, skuleklassar på Jæren og i Ryfylke.
(Fig. 8)
I åra mellom 1903 og 1906 fotograferte P. P. Herdenberg frå Kristiania skuleklassar på Jæren og i Ryfylke. Her har han fotografert både små- og storskulen ved ein av skulane i Randaberg kring 1905. Det er ikkje kjent om skulefotografring var einaste oppdraget hans i Rogaland. Herdenberg brukte ein påkosta kartong-type med fine pynteborder, same kartongtypen som Rasmus P. Thu nytta til skulebiletet han tok heime på Tu i Klepp i 1897 (sjå fig. 5). Foto: P. P. Herdenberg, Kristiania.
Det er ikkje kjent om han hadde andre oppdrag i fylket. Det finst i alle fall ikkje kjende postkort frå Rogaland med signaturen hans.
Då fotograf Rasmus P. Thu kom heim frå USA etter 1910, fotograferte han skuleklassar, familiar og gardsbilete i svært mange av kommunane i fylket. Nokre biletkartongar har blindstempel. Men Thu hadde ingen fast praksis på dette området. Han brukte også fleire kartongtypar. I 1912 og seinare år skreiv han ofte namnet på skulen, året og i nokre tilfelle også namnet på læraren nedst på negativen. Skrifta hans er vel kjenneleg på mange av bileta, som på dette frå Tu skule i Klepp. (Fig. 9)
I 1912 fotograferte Rasmus P. Thu skuleelevane saman med lærar Braut heime på Tu i Klepp. Kanskje var dette første gongen han kom tilbake til heimbygda etter at han besøkte skulen i 1897 (sjå fig 5). Denne type skulebilete er dei mest vanlege frå Thu si hand, og det finst svært mange av dei rundt om i fylket. Thu var likevel ikkje konsekvent når det galdt dei skriftlege opplysningane på bileta. Nokre gonger skreiv han opplysningar om stad, tidspunkt og kanskje også namnet på læraren, som på dette biletet. Andre gonger hadde biletkartongen blindstempel med fotografnamnet. Mange bilete manglar også slike opplysningar. Foto: R. P. Thu, Stavanger.
I 1918 og 1920 fotograferte Thu skuleklassar både sør på Jæren og i indre Ryfylke. Han fotograferte mellom anna elevar og læraren ved Førland skule i Suldal i 1918 og var truleg på Vestbø skule i Sandeid i 1919. (Fig. 10)
Dette fotografiet frå 1919 av elevar og lærarar ved Vestbø skule i Sandeid (Vindafjord kommune), manglar fotograf-opplysningar, men det er ikkje usannsynleg at R. P. Thu var opphavsmannen. Thu var nemleg ein svært aktiv skulefotograf i åra mellom 1910 og 1920, også i denne delen av Ryfylke. Foto: Ukjend, truleg R. P. Thu, Stavanger.
Kanskje vart 1920 siste året han fotograferte på skulane i fylket før han tok til med panoramafotografering av landskap, både i Rogaland og i andre fylke .
Ryfylkingen John Kjølvik var ikkje like produktiv som Thu når det galdt skulefotografering. I åra etter 1908 tok han særleg mange gards- og familiebilete. Dessutan hadde både Thu og Kjølvik ein omfattande produksjon som postkortfotografar. Dei mange postkortfotografane som reiste rundt i Rogaland etter 1905, tok vanlegvis ikkje bilete av skuleklassar.
I 1921-1922, tok ein profesjonell fotograf både skulebilete og bilete av konfirmantane under lesartida. Slike fotografi finst både frå Sola kommune og frå Varhaug i Hå. Det er ikkje kjent kven denne fotografen var. (Fig. 11)
Lesartida var sommaren før konfirmasjonen, dei månadane ungdommen ”gjekk for presten” før konfirmasjonssundagen utpå hausten. I 1920 og dei følgjande åra tok ein ukjend fotograf bilete av lesarungane og presten, sokneprest Ohnstad, i Varhaug sokn, Hå prestegjeld. Tilsvarande fotografi finst i alle fall frå Håland prestegjeld (Sola). Desse første konfirmantbileta er interessante sidan dei vart tekne om sommaren og viser dei heimesydde sommarkjolane til jentene. Foto: Ukjend.
Sjølv om Peter J. Sørå frå Rørvik i Vikna, Nord-Trøndelag var reisesekretær i I.O.G.T., var han også aktiv som fotograf. Han hadde film- og fotoapparat med på alle reisene sine rundt om i landet. I Rogaland fotograferte Sørå på arbeidsreiser både i 1920, 1922, 1925, 1931,1935 og kanskje også andre år. Han fotograferte både skuleklassar, amtsskuleklassar og barnelosjar. Sørå produserte fotografia sine på postkort-fotokartongar. (Fig. 12)
I 1920- og 1930-åra var reisesekreær J. Sørå frå Rørvik fleire gonger i Rogaland. Han fotograferte både skuleklassar og barnelosjar. Barna vart stilte opp ute slik som på dette fotografiet frå Førland skule i Suldal hausten 1921. Lærar Kornelius Risa står saman med barna i skulekrinsen. Det spesielle med Sørå sine fotografi er at han leverte dei på postkortkartongar. Foto: J. Sørå, Rørvik.
Desse fotografia har som regel alltid blindstempel øvst til i høgre på kartongen. Lokale bygdebøker frå Agder-fylka viser at Sørå også fotograferte der i 1920- og 1930-åra.
Fleire av skulebileta frå 1920- og 1930-åra har usikkert fotograf-opphav. Lokale bygdefotografar tok nok også skulebilete på oppdrag, som dette frå Neset skule i Nedstrand. (Fig. 13)
Lærar Odd Roalkvam med elevflokken sin framfor Neset skule i Nedstrand (Tysvær kommune), skuleåret 1930-1931. Kanskje var det ein lokal bygdefotograf som tok biletet. I ettertid er det ikkje alltid lett å identifisera fotografen når vi bare har ein kopi for hand, og ikkje originalpositiven. Fotopapirtypen og fotokartongtypen kan nemleg i mange tilfelle gje ein peikepinn på kven fotografen var. Foto: Ukjend.
Men i 1920-åra hadde også fleire lærarar fått kamera. Dermed kunne dei sjølv fotografera elevane sine, men dette var som oftast amatørbilete i formatet 6 x 9 cm eller 9 x 12 cm. Mange av desse bileta har likevel god teknisk kvalitet, men vanlegvis finst dei ikkje i mange eksemplarar, som skulebileta dei profesjonelle fotografane tok. Biletet frå Finnvik skule i Imsland er eit godt eksempel på eit lærarprodusert skulebilete. (Fig. 14)
I 1925 fotograferte lærar Oluf Bjelland elevane ved Finnvik skule i Imsland (Vindafjord kommune). Biletet viser også miljøet rundt skulehuset og det vesle uthuset i bakgrunnen. Oluf Bjelland må ha vore ein dyktig amatørfotograf med godt kamera. Dette fotografiet har like god teknisk kvalitet og like god komposisjon som bileta dei profesjonelle fotografane tok når dei stilte barna opp på strame rekkjer. Foto: Oluf Bjelland.
I åra 1935-1939 besøkte fotograf L. Sommer frå Oslo svært mange skular på Jæren og i Ryfylke, mellom anna Vestbø skule i Sandeid. (Fig. 15)
Fotograf Sommer frå Oslo besøkte skulane i Rogaland i åra 1935-1939. Det er ikkje kjent om han var i alle kommunane i fylket. Sommer fotograferte i alle fall svært mange skuleklassar i jærkommunane. I Ryfylke var han på Vestbø skule i Sandeid (Vindafjord kommune) våren 1939. Kanskje var dette den første profesjonelle fotografen som besøkte skulen etter 1919 (sjå fig. 10). Foto: I. Sommer, Oslo.
Fotografia hans er vel kjennelege. Kartong-typen var den same desse åra; kvit med grøn kant rundt sjølve fotografiet i formatet ca. 13×18 cm. Det er uvisst om Sommer reiste på eiga hand, eller om han vart tilkalla til skulane. Det er ikkje kjent ennå kor omfattande skulefotoproduksjonen hans var i nasjonal samanheng.
Under andre verdskrigen vart det naturleg nok ikkje fotografert noko særleg, korkje på skulane eller elles. Skulehusa var ofte okkuperte av tyskarane. Reisefotografen Carl J. Olsen frå Stavanger fotograferte elevar ved fleire skular på Jæren etter fredsslutninga i mai 1945. Det er ikkje kjent om han fotograferte i mange Rogalands-kommunar då krigen var slutt. Fotografi frå mai og juni 1945 frå skular i Hå kommune viser at ein eller to fotografar var i arbeid der (6).
Dei bevarte skulebileta i jærkommunane viser at firmaet Foto Sentralen i Kristiansand tok til med ei systematisk fotografering av elevane i folke- og framhaldsskulen frå midten av 1950-åra, truleg første gong skuleåret 1955-1956. Elevane vart då fotograferte ved pultane sine inne. Det er uvisst om dette firmaet berre opererte i landkommunane.
I Sandnes fotograferte det lokale firmaet Foto Sentralen (Rostrup) skuleklassar, og etter 1957 også fotograf O. Skaar. Skaar lanserte eit nytt produkt på dette området; Min første skoledag-bildet. Dette var elevportrett i mapper. I dei andre byane i fylket vart dei lokale atelierfotografane som oftast tilkalla til skulefotografering. I Haugesund var Margit Petersen og broren Harald Petersen mykje brukte som skulefotografar dei åra firmaet Margit Petersen eksisterte (1926-1964).
Skuleelevane i fotografatelieret
Elevane ved vidaregåande skular og fagskular i fylket reiste som nemnt ovanom ofte til atelierfotograf i næraste byen. Då amtskule-kursa kom i gang i Ryfylke og i Jæren og Dalane i 1875, var det gjerne fotograf C. Kørner i Stavanger elevane reiste til etter at han opna atelieret sitt i 1878 (7).
Om lag år 1900 tok fotografane til å levera montasjefotografi med påskrivne namn under dei enkelte elevportretta (8). Denne type skulebilete hadde nær samanheng med visittkortfotografi-moten. På den tida vart portretta produserte i visittkortformat som elevane kunne bytta seg i mellom. Fotograf Henrik Wiig på Sandnes leverte tidleg vistikkortportrett av elevane ved Jærens Folkehøgskule på Klepp (etablert 1899). Etter kvart som det kom framhaldsskulekurs i kommunane på Jæren, reiste også desse elevane gjerne til fotograf Wiig. Til Stavanger kom ungdommane frå framhaldsskulane i ytre Ryfylke. Både desse og ungdommane i Stavanger fotograferte seg særleg hos Hakon Johannessen og Waldemar Eide.
I 1920-åra og seinare fotograferte også Gabriel T. Espedal i Stavanger elevar frå framhaldsskular i landkommunane. Hakon Johannessen og J. W. Eskildsen som hadde firma både i Stavanger og Egersund, fotograferte studentar. Noko fast mønster var det likevel ikkje på dette området. Elevar ved vidaregåande skular på landsbygda reiste vanlegvis til næraste byen når dei skulle fotografera seg.
Av alle eldre, vidaregåande skular i fylket står Jærens Folkehøgskule i ei særstilling når det gjeld fotografisk dokumentasjon. Skulen heldt til på Kleppe-garden. Der budde også gardbrukar, lærar og sidan Stortings-representant K. K. Kleppe. Han fekk kamera i 1904 og starta då ein eineståande dokumentasjon av skulen, av miljøet rundt Kleppe-garden, og av elevane i arbeid og fritid (9). Det årlege, offisielle skulebiletet var som oftast eit stort gruppebilete av elevane utafor hovudbygningen på skulen. I tillegg reiste elevkull ofte til fotograf Wiig på Sandnes.
Skal vi oppretta ein skulefotografi-database?
Negativarkiva etter reisefotografane i Rogaland er ikkje bevarte. Dette gjeld både Rasmus P. Thu, den mest produktive av dei eldre fotografane, John Kjølvik, og negativarkiva etter dei nasjonale reisefotografane. Heller ikkje negativarkivet etter skulefotograf-firmaet Foto Sentralen i Kristiansand er bevart frå 1950-åra og framover (10). Firma med skulefotografering som levebrød, rekna ikkje med etterbestillingar og kasta ofte negativa etter nokre år.
Av bevarte fotografarkiv frå før 1950 i Rogaland, merkar særleg arkiva etter firmaet Margit Petersen i Haugesund (1926-1964) og etter fotofirma Gabriel T. Espedal i Stavanger (1921-1966) seg ut med mange skulefotograferingar (11).
Sidan det finst eit omfattande positivmateriale i privat eige i heile fylket, kan vi likevel kartleggja denne fotografitypen på ein meir fullstendig måte enn det som er gjort til nå. Bevarte skulebilete i privat eige viser at profesjonelle fotografar fleire gonger reiste kringom i store delar av Rogaland; Rasmus P. Thu og Jan Greve frå Stavanger i 1889 og i 1890-åra, C. Christensen Thomhaw frå Kristiania i 1900 og 1908/1909, P. P. Herdenberg frå Kristiania i åra 1903-1906, Rasmus P. Thu mange gonger i åra 1900-1920, ein førebels ukjend fotograf i 1921-1922, Peder J. Sørå frå Rørvik fleire gonger i 1920- og 1930-åra, L. Sommer frå Oslo i åra 1935-1938, Carl J. Olsen frå Stavanger i 1945 og 1946 og fotografar frå Foto Sentralen i Kristiansand i 1950-åra og seinare. Andre fotografar med firma i byane i fylket tok også skulebilete på landsbygda, men det er ikkje kjent ennå kor omfattande produksjonen deira var.
Kanskje er det ein tanke å oppretta eit digitalt arkiv over alle typar eldre skulefotografi i Rogaland, både fotografi frå skulane i landkommunane og i byane, og fotografi av elevane ved dei ulike fag- og vidaregåande skulane. Det er først når vi har eit meir inngåande oversyn over denne fotografitypen, og over kven fotografane var, at skulebileta kan brukast til forsking, til eksempel som kjelde til draktshistorie og lokale handverkstradisjonar og som kjelde til lokal skule- og bygningshistorie.
1. Risa, Lisabet: Bjerkreimboka III. Folket og eigedomane gjennom dei siste fem hundre åra. Bjerkreim kommune 2000, s. 2094.
2. Lindanger, Birger: Randaberg. Bilete gjennom 100 år. Randaberg kommune 1986, s. 110-111 som presenterer dei tre eldste skulebileta.
3. Sjå til eks. desse fire bøkene frå Hå kommune som alle har mange skulebilete: Bilete frå Hå. Folk og miljø 1860-1950 (1990), Skulen i Hå gjennom 250 år 1739-1989 (1989), Vigrestad skule 1893-1993 (1993) og Høyland skule – bygda og folket – skulestad i 130 år (1996), alle ved Hå kommune.
4. Nordås, Hallvard: Gjesdal bygdebok 1870-1989.Gjesdal kommune 1989, s. 172.
5. Risa, Lisabet: R asmus Pederson Thu – reisefotografen, friluftsfotografen og atelierfotografen. Artikkel i tidsskriftet Svart hvitt – kulturhistorisk fotografi, nr. 1-2, 2001.
6. Student Jostein Heskja frå Nærbø fotograferte alle sundagsskuleklassane i Nærbø i 1945, like eins fleire skuleklassar. Sjå litteraturtilvisingane i note 3. Ein ukjend bygdefotograf, kanskje også dette Jostein Heskja, fotograferte skuleklassane i Vigrestad skulekrins etter fredsslutninga i mai 1945. Sjå bileta i boka Vigrestad skule 1893-1993.Hå kommune 1993, s. 44-48 .
7. Eks. på amtsskulebilete frå 1884 og 1885 i boka Bilete frå Hå. Folk og miljø 1860-1950. Hå kommune 1990, s. 176 og i boka Time. Bilete gjennom 100 år. Time kommune 1993, s. 143.
8. Fotografiet av Amtsskulen i Ryfylke som var på Rennesøy 1900-1901, er eit av dei eldste montasjebileta frå Rogaland. Sjå boka Ryfylke. Folk og natur. Dreyer Bok Stavanger 1978, s. 41.
9. Negativarkivet på meir enn 10 000 nummer er bevart ved Museum Stavanger, Stavanger bymuseum. Klepp kommune, kulturkontoret, har kopisett.
10. Lisabet Risa kontakta firmaet om dette i 1990. Då vart det opplyst at den eldre delen av arkivet var kassert.
11. Haugalandmuseene avd. Karmsund Folkemuseum har negativarkivet etter Margit Petersen. Stavanger byarkiv har
negativarkivet etter fotofirma Espedal, Gabriel T. Espedal og sonen Birger Espedal.
Stavanger ble okkupert av tyske militære tropper 9. april 1940.
Natt til 9. april ble det tyske skipet ”Roda” senket av den norske torpedojageren ”Æger”. Bare timer etter senkningen av ”Roda” ble ”Æger” bombet og beskutt av tyske fly og 8 av mannskapet på 75 personer ble drept.
10. april overtok tyskerne Stavanger Katedralskole og gjorde skolen om til hovedkvarter for Wehrmacht. Skolen ble Wehrmachts hovedkvarter frem til krigens slutt i 1945. Tyske soldater og krigshandlinger bidro til endringer i Stavangers gatebildet våren 1940.
11. april skjøt tyskerne ned et engelsk fly. Flyet traff Storhaug skole som etter alt hell var tom for elever på dette tidspunkt. Flere hus i skolens nabolag ble totalskadet og i tillegg til seks britiske soldater omkom tre sivile personer som var i nærheten da flyet traff skolen.
Det tyske skipet D/S ”Roda” etter torpedering av den norske torpedojageren ”Æger”.Torpedojageren ”Ægers” midtparti etter tysk luftangrep.Torpedojageren ”Æger” landsatt ved Hundvåg etter angrepet fra tyske fly.Tyske soldater heiser nazistenes flagg på Stavanger Katedralskole.Tyske soldater marsjerer mot torget.Sandsekker langs husveggen i Kirkegaten.Tyske soldater i samtale med sivil person.Tyske soldater foran Skotøjhuset i Kirkegaten.Tyske stridsvogner i Stavanger sentrum.Tyske stridsvogner i Stavanger sentrum.Tyske soldater i Stavanger sentrum april 1940.Sandsekker ved Pinsemenighetshuset Zion øverst i Langgata.Flere hus ble totalskadet etter at det britiske flyet ble skutt ned over Storhaug skole.Flere hus ble totalskadet etter at det britiske flyet ble skutt ned over Storhaug skole.Flere hus ble totalskadet etter at det britiske flyet ble skutt ned over Storhaug skole.Flere hus ble totalskadet etter at det britiske flyet ble skutt ned over Storhaug skole.Flere hus ble totalskadet etter at det britiske flyet ble skutt ned over Storhaug skole.Liket av en britisk soldat blir kjørt bort fra Storhaug skole.
I 1940 var flyplassen på Sola ny og moderne, og ved det tyske angrepet 9. april var det viktig å få kontroll over flyplassen.
Disse bildene fra samlingen til Flyhistorisk Museum Sola er tatt av tyske soldater på Forus og Sola våren 1940.
To Junker Ju88 som har kjørt utfor stripen under landing på Sola i april 1940.Junker Ju88 truffet av bomber på Sola i april 1940.Junker Ju88 truffet av bomber på Sola i april 1940.Tysk rekognoseringfly Dornier Do215B-4 på Sola april 1940. Flyet ble ødelagt av britiske bomber 24. april.Sola mai-juni 1940, mekanikere på vei til Sola Sjø. Det er enda ikke fylt masse på innsiden av den nye veien til sjøflyhavna.Sjøflyhavna Sola våren 1940.Det tyske fallskjermangrepet på Sola om morgenen 9. april 1940.Forus april 1940, ved oppstart av flyplassbyggingen.Forus april 1940. Tysk sove- og oppholdsbrakke kamuflert som gårdstun med løe og bolighus.Tyske mannskapsbrakker i Forusområdet april 1940.
Moritz Rabinowitz, født i byen Rajgrod i Polen i 1887, var den eneste jøden i Haugesund i mellomkrigstiden. Han var sterkt samfunnsengasjert og han skrev over hundre avisinnlegg der han advarte mot Hitler og hans tilhengere. Da tyske okkupasjonsstyrker ankom til Haugesund 10. april 1940 var Moritz Rabinowitz den første de lette etter. Rabinowitz flyktet sammen med sin sjåfør, Lars Engelsen den 9. april og gjemte seg flere ulike steder i Nord-Rogaland og Sunnhordaland med hjelp fra hjemmefronten.
Ruta som Rabinowitz og sjåføren tok den 9. april gikk langs Vindafjorden, til Vikedal, via Hogganvik gård, og deretter inn til gården Stølsmark ved Fjellgardsvatn. Tyskerne ble observert i nærheten av gården og han flyttet derfor over til Roaldkvam på andre siden av Fjellgardsvatn der han lå under en stein i flere dager. Den lokale motstandsbevegelsen brakte så Rabinowitz over fjellet til gården Tøsseteigen på Djuve i Åkrafjorden. Det ble satt opp ei lita hytte i Eikjeskoro, i marka overfor gården, som ble dekket av løv og bar. Han skjulte seg der når det ble for utrygt på gården nede ved fjorden. Tyskerne kom nok en gang på sporet av Rabinowitz og han ble ført videre til et enda sikrere gjemmested. Denne gang til Toftekalven, ytterst i Skånevikfjorden. Kun en gård fantes på øya, og familien tilbød seg å skjule Rabinowitz. Han fikk flere ganger muligheten til å flykte til Island eller England med båt, men reiste aldri. Mot slutten av 1940 slo Gestapo til og tok Rabinowitz til fange ute på Toftekalven. Han ble sendt til Sachenhausen som politisk fange i 1941 og døde som følge av mishandling 27. februar 1942.
Moritz Rabinowitz på Djuve, hans andre gjemmested.Utenfor stuehuset i Tøsseteigen på Djuve. Fra venstre svigersønnen Hans Reichwald, datteren Edith, Moritz Rabinowitz og Stener Askeland som styrte forretningen i Haugesund.Den lille hytta i Eikjeskoro på Djuve i Åkrafjorden der Rabinowitz holdt seg skjult når det ble for utrygt nede ved fjorden.Utsikt fra hytta i Eikjeskoro på Djuve.
